مطلب زیر بخشی از مقاله ای است که در شماره 11 مجله هابیل (اولین شماره پس از رفع توقیف) منتشر شده است. لطفا بروید 8500 تومان ناقابل بهای استقلال این مجله را بپردازید و یک نسخه بخرید. یک پرونده خواندنی هم درباره «حزب اللهی ها» دارد که در نوع خودش بی نظیر است.

 *             *                *

اکنون که دیگر جنگی در میان نیست که سربازی و جان‌بازی، معیار دین‌داری باشد، چگونه می‌توان دین‌داران را از غیر آن‌ها تشخیص داد؟

شهید سید مرتضی آوینی

 

یکی از سنگین‌ترین حملات و جدی‌ترین نقدهایی که در سال‌های اخیر توسط روشنفکران سکولار ایرانی بر نهاد دین، به طور عام، و حکومت دینی، به طور خاص، وارد شده را در کتاب «اقتصاد سیاسی دین» نوشته‌ی «محمدرضا نیکفر» می‌توان یافت. جالب این‌که، تا آنجا که من بررسی کردم، تاکنون واکنشی نسبت به دعاوی این کتاب از جانب متفکران مسلمان و پژوهشگران مراکز مختلف دینی و حوزوی داده نشده است. در حالی که اهمیت این نقد، به نظرم بسیار بیشتر از  ادعاهای جنجالی برخی مدعیان «روشنفکری دینی» درباره‌ی کلام قرآن و وجود امام زمان (عج) است. نیکفر، به دین به عنوان «سرمایه» می‌نگرد و می‌گوید «دین‌داری» در جامعه‌ی ایران نوعی «سرمایه‌داری» است و حتی لازمه‌ی سرمایه‌داری محسوب می‌شود:

دین چه نوع سرمایه‌ای است؟ پول نیست، تومان و دلار نیست، کارخانه نیست، کرسی صدارت نیست، اما می‌تواند همه‌ی اینها را به دنبال آورد. در عصر حکومت فقیهان، آن را که داشتی، می‌توانی اینها را نیز داشته باشی. در کتاب تاریخ‌ساز «سرمایه» اثر کارل مارکس امکان چنین تبدیل و جهشی کاویده نشده است. مارکس در آنجا سرمایه را فقط به عنوان سرمایه‌ی اقتصادی بررسیده است. به مفهوم گسترده‌تری از «سرمایه» نیاز داریم تا بتوانیم در جایی دین را نیز صورتی از آن درنظرگیریم.

دیدگاه نیکفر عمدتاً متکی بر نظریه‌ی «پیر بوردیو» در مورد چهار نوع «سرمایه» است. بوردیو دیدگاه کلاسیک مارکسیستی در مورد «سرمایه»، که صرفا معطوف به «سرمایه اقتصادی» است، را توسعه داده و به بررسی نقش «سرمایه‌ی اجتماعی»، «سرمایه‌ی فرهنگی»، و «سرمایه‌ی نمادین» در جوامع و در روابط انسانی می‌پردازد. در واقع «بوردیو»، اصالت‌بخشی به «اقتصاد» در اندیشه‌ی مارکس را به چالش ‌کشیده و برخلاف او، دین، فرهنگ و ایدئولوژی را صرفا «روبنا» نمی‌داند. در عین حال، نیکفر از ادبیات و اصطلاحات رایج در علم اقتصاد برای تببین و توصیف کارکردهای اجتماعی دین استفاده می‌کند. مواردی مانند: «سکه دین»، «ارز ایدئولوژیک»، «بانک مرکزی دین»، «نرخ بهره‌‌ی دین»، «ارزش افزوده‌ی دین»، «کالای دین»، «مصرف دین» و «بازاریابی دین». در واقع او بحث‌ از منظر کلام و الهیات در مورد دین را یکسره فرعی و حاشیه‌ای می‌داند، و صرفاً با وجه اجتماعی دین کار دارد. به رابطه‌ی «انسان و خدا» کاری ندارد، بلکه به نقش دین در رابطه‌‌ی «انسان با انسان» می‌پردازد. در این رابطه است که «سرمایه» ایفای نقش می‌کند و موجب «امتیاز» و «تبعیض» در جامعه بین «سرمایه‌داران» و «دیگران» می‌شود. به تعبیر نیکفر، دین به عنوان «سرمایه فرهنگی» موجب «امتیاز» یافتن فرد در جامعه‌ی دینی می‌شود. دین به عنوان «سرمایه اجتماعی» موجب تسهیل ارتباطات اجتماعی در جامعه‌ی دین‌داران می‌شود. دین به عنوان «سرمایه نمادین» موجب اعتبار یافتن فرد نزد مؤمنان و متخصصان دین می‌شود. همه این سرمایه‌ها، در جامعه‌ی دینی «ارز ایدئولوژیک» محسوب می‌شوند و ارزش مبادله‌ای دارند. به عبارت دیگر می‌توان آنها را در بازار فروخت و «سرمایه اقتصادی» کسب کرد.

در این‌مجال، قصد نقد و بررسی دیدگاه نیکفر در مورد دین را ندارم. طبعاً مبانی فکریِ غیردینی و ابعاد ایدئولوژیک و سیاسی نگاه او، امر پوشیده‌ای نیست. برای نقضِ ادعای کلّی و نگاه یک‌سویه‌ی او، کافی است به این واقعیتِ انکار ناشدنی اشاره شود که 34 سال پس از استقرار حکومت اسلامی، در جامعه‌ی امروز ایران بسیاری از «سرمایه‌داران» هستند که «دین‌دار» نیستند، و بسیاری از «دین‌داران» هستند که «سرمایه‌دار» نیستند. از سوی دیگر، نیکفر این نکته را کاملاً نادیده می‌گیرد که بسیاری از احکام دین جنبه‌ی اجتماعی دارند. یعنی به لحاظ «نمود» اجتماعی و «هویّت»سازی برای مسلمان اهمیّت دارند. حتی نماز که در قیاس با جهاد و حج و خمس و زکات و امر به معروف و نهی از منکر،  از فرائض نسبتاً شخصی‌تر در دین محسوب می‌شود، دارای ابعاد اجتماعی و عمومی ‌– همچون جمعه و جماعت – است که در قرآن و سنّت بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. درست است که عده‌ای تظاهر می‌کنند و عده‌ای دیگر بهره‌ مادّی از دین می‌برند. اما این دلیل نمی‌شود که ابعاد و کارکردهای اجتماعی دین را یکسره به «منفعت‌طلبی» و «سودجویی» تقلیل بدهیم، و هر «نمود» اجتماعی دین را «تظاهر» و «ریا» بدانیم.

اما این ایرادها، بدان معنی نیست که نقدِ نیکفر بر پاره‌ای کارکردهای اجتماعی «دین‌»مطلقاً فاقد ارزش توجه است. خصوصاً آنچه که اهمیت نقد او را دوچندان می‌کند این ادعا است که: «سکولاریزاسیون کمک می‌کند که دین‌داران پارسا باشند». در واقع او همه‌ی آن مقدّمات را می‌چیند تا به این نتیجه برسد که «شرط پارسایی واقعی، گسستن رابطه‌‌ی دین و قدرت سیاسی» و در نتیجه «گسست رابطه دین‌داری و سرمایه‌داری» است. اینجا است که پرسشی آشکار می‌شود که برای دین‌دارانی که دغدغه‌ی پارسایی دارند نیز شایان توجه می‌شود. اصولاً اگر «دین‌داری» دربردارنده‌ی منافع دنیوی و مواهب مادّی باشد، فضیلت «دین‌داران» بر «دنیاخواهان» چیست و این دو چگونه از هم بازشناخته می‌شوند؟  آیا وجود «امتیاز»های مادّی و دنیوی برای افرادی با «ظواهر دینی»، موجب تشدید و تعمیق برخی شکاف‌های اجتماعی و رواج بدبینی‌ها و سوءظن‌ها نسبت به «متدیّنین» در جامعه نمی‌شود؟ آیا برخی «تبعیض»ها، بهانه به دست مخالفین و معاندین نمی‌دهد که نظام اسلامی را متهم به نوعی «آپارتاید» کنند؟ آپارتایدی که نه بر اساس «رنگ پوست» بلکه بر اساس «رنگ دین»، یا بر اساس «پوست دین» بنا نهاده شده است؟ و نهایتاً این که آیا در جامعه‌ای که مزیّن بودن به ظواهر دین‌داران، موجب «کسب امتیاز» شده و منافع و مواهب مادی به همراه دارد، آیا عدم  «نمایش» برخی ظواهر دینی،دست کم آن ظواهری که در زمره واجبات و محرمّات نیستند، را می‌توان لزوماً رفتاری «غیر اخلاقی» و «غیر دینی» دانست؟ چون چنین افرادی عملاً باب برخی امتیازها و منافع را به علت عدم «نمایش» دین‌داری، بر خود بسته‌اند. باب «بهره‌مندی دنیوی» از دین. لذا این احتمال هست که «بهره‌مندی اخروی» آنها از دین‌داری‌شان – اگر دین‌دار باشند - بیشتر باشد. نمی‌خواهم حکم کلی صادر کنم. بحث از احتمال و امکان است.

در چنین شرایطی، به تعبیر شهید آوینی، «چگونه می‌توان، دین‌داران را از غیر آن‌ها تشخیص داد»؟ ممکن است گفته شود که برخلاف تصور شهید آوینی، «دوران جنگ خاتمه نیافته است» و امروز نیز شاهد عرصه‌ها و میدان‌های نوینی از نبرد، مانند «تهاجم فرهنگی» و «جنگ نرم» هستیم. اما باز مشکلی که با آن مواجه می‌شویم این است که امروزه حتی حضور در «جنگ نرم» و مبارزه با «تهاجم فرهنگی» هم، همراه با مواهب مادی و منافع دنیوی است! همه ساله بودجه‌های کلانی به این حوزه اختصاص داده می‌شود و افراد زیادی برای حضور در این میدان گوی سبقت از هم می‌ربایند. به راستی از کجا می‌توان فهمید که این‌ها دنبال «دین» هستند یا «دنیا»؟ خصوصاً وقتی که افرادی را مشاهده می‌کنیم که از طریق حضور در «جنگ نرم» و تولید آثار «ارزشی» جهت مقابله با «تهاجم فرهنگی»، بسیار ثروتمند شده اند.

 

ادامه دارد...