این نوشته در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۸۶ در سایت الف نیز منتشر شد (لینک). روزنامه ایران نیز در تاریخ ۶ آبان این متن را با برخی اصلاحات انتشار داد (لینک pdf , لینک Html).

 

  

 

"نفوذ اندیشه‌های کمونیستی از نوع استالینی آن در دانشگاه‌های ایران خطری نیست که صادق‌ترین اصول‌گرایان و سنت‌گرایان از آن نگران نباشند و این خطر واقعا وجود دارد...ضروری است محافظه‌کاران سرشناس ... این بار مانع از تکرار فاجعه شوند و التقاط جدید را در نطفه خفه کنند که خیر دنیا و آخرت ایرانیان مسلمان در آن است." (محمد قوچانی، هفته نامه شهروند امروز ، هفته سوم مهرماه 1385)

 

برگزاری همایشی درباره ارنستو چه گوارا مبارز سوسیالیست و چهره انقلابی و فراملیتی (Transnational) آمریکای لاتین موجی از واکنشها را به همراه داشت. بخشی از این واکنشها را می توان نوعی بهره جویی از یک فرصت دیگر برای ابراز مخالفت با دولت کنونی قلمداد کرد. با توجه به ارسال یک پیام رسمی به این همایش و نقش فرزند یکی از وزرا در برگزاری آن این شائبه چندان هم بی ربط نیست. البته برخی اصولگرایان نیز از سر دغدغه مقابله با التقاط – که از محورهای آشنای ادبیات اصولگرایی در سالیان اخیر است - به طرح انتقاداتی از این همایش پرداخته و به عدم سنخیت اندیشه ها و فلسفه مبارزاتی چهره ای چون چه گوارا با اصول و ارزشهای اسلامی اشاره کردند. اما در این میان اختصاص یافتن یک شماره از هفته نامه شهروند – که هم اکنون خلف روزنامه هایی چون شرق و هم میهن است – به این موضوع آن هم با تیتر "ما را چه به چه؟" بسیار قابل تامل است. خواندن عباراتی از قبیل آنچه در ابتدای این نوشته به نقل از سرمقاله نویس شهروند ذکر شد، هر خواننده ای را که تا اندازه ای با "مشی لیبرال و مشرب اصلاح طلبانه" این نشریه و اسلاف آن آشنا باشد دچار حیرت و شگفتی می کند. (1)

 

 

 پرسش اینجا است که ریشه این ابراز نگرانی شدید از "نفوذ اندیشه های کمونیستی" سر در  کدامین سرچشمه دارد؟ خاستگاه این توصیه های مشفقانه و التجای دردمندانه نویسنده فوق به "اصولگرایان و سنتگرایان" و "محافظه کاران سرشناس" کدام بستر فکری، فرهنگی و یا سیاسی است؟ درخواست شورانگیز  و قهرآمیز ایشان برای آنکه "محافظه کاران سرشناس" این "التقاط جدید" را "در نطفه خفه کنند" بر اساس کدام مبانی و ارزشها استوار است؟ نگارنده بدون آنکه قصد دفاع از برگزاری همایش مذکور و یا حمایت از شخصیت چه گوارا و یا هر کمونیست یا سوسیالیست دیگری را داشته باشد در این نوشته بر آن است تا ضمن برشمردن برخی تناقضهای درونی این متن و همچنین مغایرت عبارات آن با برخی مواضع پیشین این جریان سیاسی- مطبوعاتی، به گمانه زنی در خصوص اهداف واقعی فرهنگی و سیاسی نهفته در پس سرمقاله این شماره شهروند – و بلکه همه مقالات  آن شماره – بپردازد. ضمن اینکه پیامدهای احتمالی پذیرفته شدن توصیه های دلسوزانه  آنان به اصولگرایان را نیز یادآور شود. با وجود آنکه سرمقاله مذکور با عنوان "پوپولیسم جاده صاف کن کمونیسم" ظاهرا مدعی افشاگری علیه عوارض پوپولیسم است، بر هر خواننده مطلعی روشن است که لحن و سبک ادبیاتی همچون جملات نقل شده از خود سرمقاله نویس محترم در ابتدای این نوشته - که آشکارا در صدد تحریک عواطف دینی و برانگیختن غیرت ملی و مذهبی مخاطبان خاص خود (اصولگرایان) است ، تا چه اندازه پوپولیستی است!

 

در ابتدا شاید مناسب باشد تیتر اصلی این ویژه نامه شهروند را مورد مطالعه انتقادی قرار دهیم: "ما را چه به چه؟". در این جمله یک نکته کلیدی نهفته است. اولا فرض شدن یک کل یکدست به نام "ما" و قائل شدن به یک هویت معین، ناب و ارزشمند برای آن که باید از تعرض عناصر بیگانه (آنها) محافظت و پاسداری شود. از این منظر چون چه (چه گوارا) یک عنصر بیگانه نسبت به آن کل یکپارچه است باید از نفوذ کردن (Infiltration)، ایجاد آلودگی (Intoxication) و یا پیوند خوردن (Hybridization) این وصله ناجور با آن بدنه اصیل (Authentic) جلوگیری کرد. پرسش اول اینجا است که اصلاح طلبان لیبرال از چه زمانی با چنین ادبیاتی عناصر فرهنگی بیگانه را مورد تحلیل قرار داده اند که اکنون اینچنین سرآسیمه نگران التقاط شده اند؟ پرسش دوم این که این "ما" یی که از آن دم می زنند کیست؟ آیا  راضی شده اند که خودشان و محافظه کاران یا اصولگرایان در یک گروه و دسته با هویت مشترک تعریف شوند؟ ‌آیا گمان می کنند اشتراکات هویتی محافظه کاران باید با لیبرالهایی چون ایشان بیشتر است تا مثلا با سوسیالیستها؟ شاید مبنای این فرض آن باشد که لیبرالهای داخلی "لااقل" به ظاهر شریعت مقید هستند. اما از چه زمانی "ظاهر شریعت" برای اصلاح طلبان لیبرال تا این اندازه اهمیت یافته است؟ پرسش سوم این است که آیا با نگاهی به کارنامه فکری و سیاسی همین دوستان نمی توان این پرسش "ما را چه به ..." را به خودشان بازگرداند؟ طبیعی است که دیگرانی هم می توانند بگویند "ما را چه به هابرماس؟"، "ما را چه به گیدنز؟"، "ما را چه به پوپر؟"، "ما را چه به رورتی؟" و خصوصا "ما را چه به برنارد لوییس؟".

 

 

البته سرمقاله نویس شهروند آن اندازه باهوش هست که متوجه این تناقض ها باشد اما تلاش می کند رندانه از کنار آنها عبور کند و حتی با جسارتی ستودنی روشنفکران دینی ، کارگزاران و اصلاح طلبان را نیز – ولو به صورت گذرا و شاید برای بدست آوردن دل محافظه کاران! - از دم تیغ نقد خود بگذراند و بر آنها نیز عنوان التقاط را روا بداند. آنجا که می نویسد: "جنبش روشنفکری دینی نیز که در گذشته تحت تاثیر علی شریعتی مدافع در هم آمیختن اسلام‌گرایی و سوسیالیسم و اگزیستانسیالیسم بود به سوی آمیزش اسلام و سکولاریسم  و لیبرالیسم رفت و فصل تازه‌ای در التقاط گشود...همانگونه که در سوسیالیسم ایرانی مقام لنین ارجمندتر از مقام مارکس است در لیبرالیسم ایرانی نیز مقام کارل پوپر از مقام جان لاک گرامی‌تر است. همین موج لیبرالیسم تقلیدی بود که به مدت 16 سال در دولت‌های هاشمی رفسنجانی و سیدمحمد  خاتمی، دولتمردی را در ایران تحت تاثیر خود قرار داد." اما نویسنده در جای دیگری از همین متن به گونه ای کاملا متفاوت درباره التقاط سخن می گوید: " التقاط اگرچه در لغت‌ معنایی نکوهیده دارد اما در عمل فرآیندی طبیعی است. هیچ فرهنگ و تفکر نابی در جهان دیده نشده است. فرهنگ‌های پیشرفته بشری محصول التقاط‌های تاریخی‌اند." با این اوصاف به نظر می رسد نویسنده پیش از آنکه به تعریف درستی از التقاط (Eclecticism) بپردازد و یا مفاهیمی چون تبادل فرهنگی (Cultural Exchange) ، تعامل فرهنگی (Cultural Interaction) ، سیطره فرهنگی (Cultural Hegemony) ، پیوند فرهنگی (Cultural Hybridization) و یا سبکهای هنری پست مدرن مثل pastiche ، که همگی دارای وجوه اتحاد و افتراق با مفهوم التقاط هستند را از هم تفکیک کند، به طور بی رویه و سرسری از واژه التقاط استفاده نموده و برای توجیه عمل خود مدعی می شود: "آنچه التقاط را در ادبیات  سیاسی امروز ایران مذموم می‌سازد دست بردن در مبانی و سنت‌ها و تصرف در آنها و تلاش برای بازگرداندن معانی آنها به مطالبات اخیر انسان‌هاست." درباره این جمله اخیر به همین اکتفا می کنیم که اولا التقاط (Eclecticism) فقط در "ادبیات سیاسی امروز ایران" مذموم نیست. ثانیا دوباره باید پرسید که آیا تا همین دیروز در نگاه اصلاح طلبان لیبرال "دست بردن در مبانی و سنت ها و تصرف در آنها و تلاش برای بازگرداندن معانی آنها به مطالبات اخیر انسانها" یک ارزش قلمداد نمی شده است؟ کافی است چند سطر پایین تر در همین نوشته جناب سردبیر به جمله ای توجه کنیم که مصداق کامل و بارز همین رویکرد مورد نکوهش ایشان است. آنجا که می نویسد: "هنگامی که قواعد اساسی فقه اسلامی در اصالت فرد و اقتصاد آزاد را نادیده می‌گیریم آیا می‌توانیم از بازگشت دوباره چپ‌ها به دانشگاه‌ها نگران نباشیم؟" روشن است که نویسنده در این جمله قواعد اساسی نظام سرمایه داری – یعنی اصالت فرد و اقتصاد آزاد – را تعمدا به عنوان قواعد اساسی فقه اسلامی جا می زند.

 

 

اما پرسش بعدی این است که آیا واقعا خطر ظهور دوباره مارکسیسم در ایران تا این اندازه که سرمقاله نویس شهروند ادعا نموده است خطرناک و نگران کننده است؟ می توان انتظار داشت که مخاطبان اصولگرای چنان ابراز نگرانی هایی از خود چنین سوالاتی بپرسند: آیا اصلاح طلبان لیبرال واقعا نگران از دست رفتن دین و ایمان جوانان این مرز و بوم شده اند؟ چگونه می توان باور نمود آنهایی که سالها در شیپور پلورالیسم دینی دمیدند و از نوبت عاشقی و نسبیت اخلاق دفاع کردند و حتی حادثه عاشورا – این مقدس ترین واقعه در تقویم فرهنگ شیعه – را با تحلیلهای ماتریالیستی به خشونتهای قومی و قبیله ای تقلیل دادند امروز نگران دین و ایمان جوانان باشند؟ از طرف دیگر شاید این ابراز نگرانی ها به دغدغه منافع ملی تعبیر شود. باز هم برای اصولگرایان جای این پرسش باقی است که چگونه آنهایی که حتی در موضوع انرژی هسته ای تا همین چندی قبل قائل به ملی بودن مسئله نبوده و  سران حکومت را به آموختن "تقوای اتمی" از دولتهای رسوایی چون پاکستان و اسراییل توصیه می کردند، اکنون ظهور کمرنگ گرایشهایی در برخی جوانان - که شاید بهتر باشد نام پست مارکسیست (Post-Marxist) بر آنها گذاشت - را در تعارض با منافع و امنیت ملی می دانند؟

گذشته از این موارد نمی توان فراموش کرد که همین سردبیر در روزنامه هایی چون شرق و هم میهن نه تنها دیدگاهها و نظرات چهره های شاخص جریان چپ را منتشر می نمود، بلکه نویسندگان و خبرنگارانی با چنان مشی و مشرب را نیز در استخدام خود داشت. چه بسا اگر جناب سردبیر به روزنامه هم میهن کوچ نمی کردند باز هم ویژه نامه مربوط به لویی آلتوسر – نظریه پرداز مشهور مارکسیست فرانسوی – توسط همکاران سابق ایشان در اواخر تیرماه سال جاری در روزنامه شرق تحت سردبیری ایشان منتشر می شد. از این مهمتر شاید کمتر کسی بخاطر داشته باشد که در اواخر حکومت گورباچف وقتی تعدادی ژنرال کمونیست علیه او کودتا کردند چهره های شاخص اصلاح طلب امروز که آنزمان در مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری مشغول پژوهش بودند با انتشار نامه ای خواستار به رسمیت شناخته شدن کودتاگران ضد آمریکایی (!) توسط دولت جمهوری اسلامی شدند.  جالب اینکه ۴۸ ساعت بعد کودتا شکست خورد و گورباچف به قدرت بازگشت!

 

 

ریشه اصلی نگرانی اصلاح طلبان لیبرال از ظهور جریان پست مارکسیسم را باید در همان منطقی جستجو کرد که استدلالهای سرمایه داران لیبرال در مخالفت با هرگونه دخالت دولت در اقتصاد در آن ریشه دارد. سرمایه داران لیبرال با دخالت دولت در حوزه فعالیت خود و با شکسته شدن انحصارها و امتیازهای ویژه خود به شدت مخالفند. نگارنده بر این باور است که قلع و قمع شدن اندیشه ها و گرایشهای پست مارکسیستی توسط دولت اصولگرا در واقع تضمین کننده تداوم موقعیت و امتیاز انحصاری اصلاح طلبان لیبرال در کنترل واردات اندیشه و توزیع هدفمند آن متناسب با اهداف سیاسی این جریان است. جریانهای متمایل به لیبرالیسم در ایران به خصوص شاخه حکومتی آن طی سالهای اخیر از موقعیت استثنایی و تقریبا بی رقیب خود بی نهایت استفاده کردند. آنها نه تنها موفق شدند از اصولگرایان چهره ای ضد آزادی و سرکوبگر به نمایش بگذارند ، بلکه با پنهان نمودن سوابق خود در دهه نخست انقلاب جایگاه نمایندگی انحصاری تفکر و فرهنگ مدرن اروپایی در ایران را به خود اختصاص دادند. آنها با گرته برداری از تقابلهای دوگانه (Binary Oppositions) عصر روشنگری اروپا نظیر شرق/غرب، سیاه/سفید، زن/مرد، سنت/ مدرنیته، خرافات/خردمندی، عقب ماندگی/ پیشرفت (به لف و نشر مرتب!) که در قرن 18 و 19 پیش زمینه های تئوریک استعمار را فراهم می کرد، خود را مصداق همه خوبی ها و کمالات ارائه نموده و همه زشتی ها و پلیدی ها را به تنها رقیب حاضر در میدان – یعنی اصولگرایان مذهبی – حواله می دانند. این رقیب نیز بعضا به دلیل ناآگاهی از قواعد این بازی از پیش طراحی شده ، گاه ناشیانه خود را در معرض این اتهامات قرار می داد و بر شوق و ذوق حریف می افزود. جالب اینجا است که امروز همان تقابل های دوتایی توسط شرق شناسان ایدئولوژیکی (Orientalist) همچون برنارد لوییس در قالب اسلام/غرب بازسازی شده و به عنوان مشاوره در اختیار جنگ طلبان نئولیبرالی همچون پل ولفوویتز قرار می گیرد تا توجیه گر حمله به افغانستان و عراق و ... باشد. و طبعا عجیب نیست که نوشته های برنارد لوییس و مقالات مترجم آثار او هراز چندگاه در روزنامه هایی چون شرق منتشر می شد.

 

 

آن امتیاز انحصاری که از آن سخن رفت بدین معنی نیست که طی این سالها جریانهای چپ از هرگونه فعالیت فکری و فرهنگی به طور کلی محروم بوده اند. مزیت نسبی جریان اصلاح طلب لیبرال بواسط شراکت در قدرت و داشتن تریبونهای رسانه ای و مطبوعاتی موجب می شد این جریان بتواند به تقویت و ترویج و یا تضعیف و بایکوت نمودن جریانها فکری و فرهنگی ترجمه ای و وارداتی بپردازند. طبیعی بود که مثلا نگرشهای انتقادی به سرمایه داری متاخر (Late Capitalism) و یا پروژه جهانی سازی (Globalism) به آن اندازه انعکاس نمی یافت که آثار اندیشمندان طرفدار وضع موجود نظام سرمایه داری. هابرماس ، گیدنز و راولز که به نوعی موید وضع موجود جهانی و یا حداکثر در تکاپو برای اصلاح معایب آن هستند ، بسیار بیشتر از متفکران معترض و رادیکالی چون بودریار ، هاروی، بوردیو و آگامبن مجال طرح و بحث می یافتند. گاه حتی می شنیدیم که مترجمان آثار پست مدرن بایکوت می شدند چون گمان بر این بود که نقد این آثار بر مدرنیته به نفع جریانهای مذهبی و اصولگرا است! به راستی چرا باید واژه پست کلنیالیسم (Post colonialism) و تفکرات انتقادی آنها بر تاریخ و فرهنگ استعمار که امروزه در دانشگاههای اروپایی و آمریکایی برای هر دانشجویی مبتدی شناخته شده است در ایران تا این اندازه غریب و ناشناخته باشد؟ چرا شعار "پایان تاریخ" فوکویاما عزیز تر و شناخته شده تر است از شعار "جهانی دیگر ممکن است" که جریانها و تشکلهای منتقد نظام  لیبرال دموکراسی برای خود برگزیدند؟ چرا نظریه گفتگوی تمدنها روزنامه نگاران اصلاح طلب ایرانی را به نوشیدن چایی در منزل میلیاردر لیبرالی چون جرج سوروس می کشاند اما آنها را از هرگونه تعامل با کمپین های مردمی چونMake Poverty History  باز می دارد؟ شرکت در اجلاس داووس(World Economic Forum) ، یا به تعبیر صریحتر شورای جهانی هماهنگی ثروت–قدرت ، برای اصلاح طلبان مایه مباهات است اما هرگز از آنها سخنی نشنیدیم درباره اجلاس World Social Forum که نهاد ها مدنی و تشکلهای اجتماعی همه ساله آنرا در اعتراض به اجلاس داووس (که نمایندگان فقرا در آن راهی ندارند) در یکی از کشورهای محروم تشکیل می دهند؟

 

با همه این اوصاف داشتن آن موقعیت انحصاری به اصلاح طلبان لیبرال این اجازه را می داد که گهگاه از سر بزرگواری و آزادمنشی (!) سهمیه ای نیز برای چهره ها و جریانهای چپ داخلی در مطبوعات خود قائل شوند بدین ترتیب نه تنها آنها را مدیون و وامدار خود کنند ، بلکه در موقعیتهای حساسی نظیر مرحله دوم انتخابات ریاست جمهوری 84 مارکسیستها و کمونیستهای سابق را هم در حمایت از کاندیدایی که در افواه به عنوان گزینه سرمایه داران لیبرال معرفی می شد بسیج کنند. مهم نبود که رقیب آن کاندیدا آهنگرزاده ای بود که  شعارهای عدالت طلبانه می داد. مهم این بود که به جناح اصولگرا و مذهبی تعلق داشت و بر اساس پروژه "لولو سازی" (Demonization) باید به هر نحو ممکن از رسیدن او به قدرت جلوگیری می شد.

 

آنچه در چنین فضاهای عاطفی (Romanticized) و احساساتی (Sentimental) قربانی می شود اندیشه انتقادی است. ساخت و تولید چنین فضاهای غیر عقلایی طی دهه اخیر به اصلاح طلبان لیبرال و روشنفکران دینی امکان گریز از هرگونه نقد و بررسی جدی و عمیق را عطا نمود. اگرچه امروز سرمقاله نویس شهروند با خیالی آسوده می تواند به روشنفکران دینی طعنه بزند که آنها نیز التقاطی بوده اند و بجای خواندن آثار جان لاک و جان استیوارت میل به درکی سطحی و ناقص از پوپر اکتفا کردند، اما در سالهای پیشین چنین سخنانی کافی بود تا موجی از برچسبهایی نظیر انحصارطلب، اقتدارگرا، خشونت طلب ، فاشیست و حتی پفیوز ! (۲) را نصیب گوینده یا نویسنده آن کند. و البته ناگفته نماند که همین فقدان فضای نقد و عدم بازنگری جدی نقطه آغاز افول ستاره بخت اصلاح طلبان بود. نگاهی به مضامین همایش دیرهنگامی که اخیرا با عنوان آسیب شناسی روشنفکری دینی توسط اصلاح طلبان برگزار شد نشان می دهد که اگر چنین فضایی برای نقد پیشتر فراهم می شد چه بسا آنها امروز با چنین سرنوشت و عاقبت سیاسی مواجه نبودند.

 

نگارنده تشخیص خطرناک بودن یا نبودن اندیشه های پست مارکسیستی در فضای امروز ایران را به نظر صاحب نظران و اولیای امور وا می گذارد اما به عنوان یک دانشجو که اکنون در فضای فرهنگی، دانشگاهی و سیاسی اروپا تنفس می کنم بر این باورم که افکار و اندیشه های پست مارکسیستی با وجود تاثیرگذاری و محبوبیت در میان طبقه روشنفکر و دانشجویان اروپایی و آمریکایی اساسا دیگر خودشان هم مدعی برپایی حکومت مارکسیستی و حتی شکل دهی به احزاب مارکسیستی نیستند. کافی است نگاهی به کتابهای آنتونیو نگری و مایکل هاردت نظیر (3) Empire و  Multitude (4) بیاندازیم. این دو نظریه پرداز که به مارکس و انگلس قرن بیست و یکم مشهور شده اند، هرگز در آثارشان طرح نو یک نظام تازه حکومتی یا یک مانیفست حزبی شبیه مانیفست کمونیسم مارکس ارائه نمی کنند، بلکه به تبیین جامع تر و تفسیر گویا تری از وضع کنونی نظام سرمایه داری پرداخته و نقاط تناقض و آسیب پذیر درونی آنرا تشخیص داده اند. فرجام سیاه حکومت کمونیستی در شوروی و اقمار آن و وضعیت غیر دموکراتیک و گاه غیر انسانی درون تشکیلاتی در احزاب و گروههای کمونیست – که مشابه آنرا در ایران نیز دیده ایم – دیگر جایی برای دفاع از آن شیوه ها و سبکها باقی نگذاشته است. ولی نقد مارکس بر نظام و فرهنگ سرمایه داری هنوز سرمنشا نقد ها و جریانهای فکری تازه ای است که  البته در نقدشان خود مارکس را هم بی نصیب نگذاشته اند. شاید با جرات بتوان ادعا کرد که پست مارکسیستهای امروز بسیار "غیر ایدئولوژیک تر" از نئولیبرالهای حاکم بر نظام سرمایه داری هستند. امروز قهرمان جریانهای پست مارکسیست حداکثر چهره ای همچون هوگو چاوز است که شعارهای او با ظهور پدیده ای چون محمود احمدی نژاد در فضای رسانه ای جهان رنگ باخته است. آیا در چنین شرایطی می توان واقعا نگران ظهور یک چاوز دیگر در ایران بود؟

 

نگرانی و نارضیتی جریانهای لیبرال از طرح مواضع آلترناتیو لیبرال دموکراسی قابل درک است. آنها می خواهند راه پیشرفت و سعادت همه ملل از جمله ملت ایران را طی نمودن نعل به نعل همان مسیر تاریخی بنمایانند که برخی دول اروپایی طی نمودند. آنها دوست دارند که مردم را میان دو گزینه یا دو قطب مخیر کنند: انتخاب بین پیشرفت و عقب ماندگی یا انتخاب بین سنت و مدرنیته. آنچه در این میان پنهان می ماند کارنامه سیاه استعمار و مصائب انسانی و محیط زیستی نظام سرمایه داری مدرن است و این پرسش که اساسا چرا باید چنان تقابل دوتایی را مسلم و قطعی فرض کرد؟ به گفته استوارت هال – نظریه پرداز مشهور مطالعات فرهنگی – "غرب در صورتی می تواند تمدنهای باستانی را کنترل کند که آنها سرجای خود ایستاده باشند. اما به محض اینکه آنها به تکنولوژی مسلط می شوند – البته نه آن تکنولوژی قرن هجدهم که منجر شود آنها هم صد سال همان اشتباهات غربی ها را تکرار کنند  - بلکه جهش از آن دوران و دست یابی به تکنولوژیهای مدرنی که باعث می شود آنها قادر شوند به زبان خودشان سخن بگویند و از وضعیت خودشان حرف بزنند. در اینصورت دیگر از آن جای اولیه خود خارج شده اند، آنها دیگر "دیگری" (Other) نیستند و از سلطه و کنترل غرب گریخته اند" (5)

 

اگر در فضای پیش از انقلاب بزرگانی چون شهید مطهری و شهید بهشتی از خاستگاه اندیشه دینی مجال ظهور و بروز پیدا کردند، با نگاهی به آثار آنها می توان دریافت که آنها از نقدهای متقابل متفکران لیبرالیست و مارکسیست بر یکدیگر استفاده کرده اند، نقاط قوت و ضعف هر یک را برشمرده اند و به تناسب با رجوع به متون و منابع دینی تلاش کرده اند تا پاسخهای درخوری به نیازهای مخاطبان خود ارائه کنند و "از زبان خودشان" سخن بگویند. نه امروز مارکسیستها قوی تر از آنزمان هستند و نه نظام جمهوری اسلامی ضعیف تر شده است. همه شنیده ایم که امام خمینی در دوران مبارزه ضمن تاکید بر تفاوت و مرزبندی جریانهای اسلامی با جریانهای مارکسیست فرمودند "در جامعه‌ای که ما به فکر استقرار آن هستیم مارکسیست‌ها در بیان مطالب خود آزاد خواهند بود زیرا ما اطمینان داریم که اسلام در بردارنده پاسخ به نیازهای مردم است. ایمان و اعتقاد ما قادر است با ایدئولوژی آنها مقابله کند".(6) شهید مطهری از این هم فراتر می روند و حتی از تدریس مارکسیسم در دانشکده الهیات دفاع می کنند: "یگانه دانشکده ای که صلاحیت دارد یک کرسی را اختصاص‏ بدهد به مارکسیسم همین دانشکده الهیات است ولی نه اینکه مارکسیسم را یک استاد مسلمان تدریس کند ، بلکه استادی که واقعا مارکسیسم را شناخته‏ باشد و به آن مومن باشد ، و مخصوصا به خدا اعتقاد نداشته باشد می باید به‏ هر قیمتی شده از چنان فردی دعوت کرد ...نباید اینگونه فکر کرد که چون اینجا دانشکده الهیات است ، نباید در آن‏ مارکسیسم تدریس بشود خیر مارکسیسم باید تدریس شود ، آنهم توسط استادی‏ که معتقد به مارکسیسم است فقط باید جلو دروغ و حقه بازی را گرفت یعنی‏ دیگر یک مارکسیست نباید تمسک به آیه قرآن بکند و بگوید فلان آیه قرآن‏ اشاره به فلان اصل مارکسیسم است " (7). در سالهای اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز بارها بحث جنبش نرم افزاری، گسترش فضای آزاد اندیشی و ضرورت فعال شدن کرسی های نقد و نظریه پردازی را مطرح کرده اند اما مسئولان علمی و فرهنگی ظاهرا هنوز آمادگی تحقق شرایط و لوازم چنین نهضتی را نیافته اند. البته طبیعی است که خاطره تلخ و دردناک اقدامات گروههای تروریستی مارکسیست از حافظه تاریخی و خاطره جمعی مردم ما محو نشده و شاید هرگز نیز چنین نشود. اتفاقا به نظرم بقای همین خاطره ها نیز – در کنار گرایشهای عمیق دینی مردم – از موانع جدی رشد و موفقیت گرایشهای ماتریالیستی و مارکسیستی در ایران خواهد بود. لذا باز هم به همان پرسش نخستین باز می گردیم که واقعا علت آنهمه نگرانی و اضطراب اصلاح طلبان لیبرال از دیده شدن چند پوستر سرخ در یکی دو تجمع کوچک دانشجویی چیست؟ آیا در شرایط کنونی دنیا ، با نگاهی به وضع همسایه های خود ، با یادآوردی تجربه هایی چون گوانتانامو و ابو غریب و با خواندن نظریه هایی لیبرالیستی در توجیه تئوریک شکنجه و آدم کشی (8) عاقلانه تر نیست که بجای پست مارکسیسم نگران نئو لیبرالیسم باشیم؟

 

 

پی نوشتها: 

 1- ذکر این نکته ضروری ایت که در این نوشته واژه "لیبرال" به عنوان یک اتهام یا ناسزا بکار نرفته است. با توجه به اینکه سخنگوی یک بخش از جریان اصلاح طلب که به نشریات مورد اشاره در این متن نزدیک است چندی پیش صراحتا عنوان لیبرال- دموکرات را به خود اطلاق نمود و مورد تمجید یک چهره شاخص جریان روشنفکری دینی نیز قرار گرفت، در این نوشتار نیز از این واژه برای اشاره به آنها استفاده شده است.

  

2- در جریان انتخابات مجلس ششم هنگامی که صادق زیباکلام طی مقاله‌ای از حملات مطبوعات اصلاح طلب به هاشمی رفسنجانی انتقاد کرد، عباس عبدی در یادداشتی که در یکی از روزنامه‌های اصلاح طلب منتشر شد بدون ذکر نام از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» در توصیف یک رفتار و یا کنش سیاسی استفاده کرد که از نظر خوانندگانی مثل نگارنده، همان رفتار و کنشی بود که زیباکلام مرتکب آن شده بود.

افزونه: صادق زیباکلام در ۷ تیر ۱۳۸۷ در یادداشتی که در جریان یک مجادله‌ی قلمی با عباس عبدی در روزنامه اعتماد به چاپ رسید نوشت: «البته هنوز جای شکرش باقی است چون در نوشته یی در سال ۱۳۷۸ در یکی از روزنامه های اصلاح طلب ایشان بنده را متهم به «پوفیوزیسم» سیاسی کرده بودند.» عباس عبدی در پاسخ به یک کامنت‌گذار در سایت خود که از او در این مورد سوال کرده بود بدون انکار اصل کاربرد این تعبیر گفته است که او تعیین مصداق نکرده و زیباکلام خودش تعیین مصداق کرده است. (رجوع شود به کامنت های این لینک). 

 

3) Hardt, M. & Negri, A. (2000) Empire, Cambridge Massachusetts: Harvard University.

4) Hardt, M. & Negri, A. (2004) Multitude, New York: Penguin.

5) Hall, S. (1991) The local and the global; globalization and ethnicity. In King, A. (Ed.) Culture, Globalization and the World-system. London, Macmillan.

6- از مصاحبه امام خمینی با روزنامه لوموند، 6 مه 1978 میلادی.                                      

 

7-  کتاب پیرامون انقلاب اسلامی ، تهران :انتشارات صدرا. ص ۱۳-۱۴.

8 -مایکل ایگناتیف نظریه پرداز لیبرال کانادایی از جمله افرادی است که رسما در کتاب خود با عنوان "شر کوچکتر" می گوید کشورهای دموکراتیک غربی در جنگ با ترور لازم است در مواردی مرتکب "شر کوچکتر" شوند و این اقدامی کاملا اخلاقی است! او از اقداماتی نظیر بازداشت نامحدود متهمین، بازجویی های تحت فشار، آدم کشی های هدفمند و  جنگهای پیش گیرانه به عنوان راههای مشروع جهت مقابله با "شر بزرگتر" (تروریسم) نام می برد:

Ignatieff, M. (2004) The Lesser Evil: Political Ethics in an Age of Terror, Princeton University Press.