موضوع پیوستن یا نپیوستن ایران به موافقت نامه بین المللی کپی رایت از مباحث نسبتا قدیمی در حوزه اقتصاد فرهنگ است. بدون آنکه اطلاع دقیقی از سرنوشت این مباحث و همچنین ارتباط آن به عضویت اخیر ایران در سازمان تجارت جهانی داشته باشم ، به نظرم رسید یکی دو تجربه شخصی در خصوص ترجمه آثار خارجی - به ویژه در حوزه فرهنگ و اندیشه - را طرح نمایم. شاید برای ناشران و مترجمان ایرانی مفید فایده ای باشد.

چندی قبل با سوزان هیوارد (۱) مدیر گروه مطالعات سینما در دانشگاه اکستر (Exeter) مکاتبه داشتم. ایشان نویسنده ی کتاب معروف "مفاهیم کلیدی در مطالعات سینمایی" (۲) است. وقتی در شرح حال علمی او دیدم که به ترجمه کتابش به چندین زبان دیگر - به غیر از فارسی - اشاره کرده است ، دچار یک کلنجار ذهنی شدم . آیا می بایست او را از ترجمه و چاپ کتابش به فارسی مطلع کنم یا نه ؟ آیا ترجمه این اثر به فارسی برای ما یک افتخار است یا یک آبروریزی ؟ ... در نهایت به نظرم آمد که حداقل برای او این یک افتخار است. لذا تصمیم گرفتم به او خبر دهم. واکنش او هم نه تنها خشمگینانه نبود، بلکه بیشتر از روی اشتیاق خواهان دیدن یک نسخه فارسی از کتابش بود.

مدتی پیش نیز که به اقتضای موضوع رساله ام مشغول کاوشی در موضوع جهانی شدن و فرهنگ بودم ، متوجه شدم رولاند رابرتسون (۴) و جان تاملینسون (۵) - که از نظریه پردازان کلیدی این عرصه هستند ، نیز از ترجمه آثارشان به فارسی - آنهم توسط مرکز گفتگوی تمدنها ! - خبر ندارند. اگر ترجمه را  - همانگونه که اندیشمندان پست مدرن بیان کرده اند - نوعی تعامل و گفتگوی فرهنگی بدانیم ، بی خبری طرف گفتگو از این تعامل در واقع ما را از منافع یک تعامل فعال بی نصیب خواهد گذاشت.

اخیرا مقاله ای از "فردریک جیمیسون" (۶) در همین موضوع جهانی شدن خواندم که به دلیل توجه آن به موضوعاتی چون اضمحلال سبکهای متنوع زندگی و استیلای سبک زندگی آمریکایی ، نابودی سینمای ملی کشورها در اثر جهانی شدن ، احیاء مذهب به عنوان تنها جایگزین سبک زندگی غربی و ... توجه مرا جلب کرد. شهرت جهانی جیمیسون - که او را پرآوازه ترین نظریه پرداز فرهنگ در آمریکا و همچنین از شاخص ترین ایدئولوگهای پسا مارکسیسم (Post-Marxism) خوانده اند - وسوسه ترجمه این مقاله را به ذهن من انداخت. تصمیم گرفتم با او مستقیما مکاتبه کنم و در این مورد از او نظر یا اجازه بخواهم. ضمنا به او خبر دهم که کتاب مهم و بحث انگیزش با عنوان "پست مدرنیسم یا منطق فرهنگی سرمایه داری متاخر" (۷) چند سال قبل در ایران ترجمه شده است.

با وجود نقل قولهایی که درباره اخلاق خاص جیمیسون شنیده بودم ، پس از چند روز به نامه من پاسخ داد و طی آن: اولا  با کمال میل (by all means) از ترجمه مقاله اش ابراز رضایت کرده بود (البته توجه داشتم که حقوق مادی اثر متعلق به خودش بود نه ناشر). ثانیا با توجه به علاقه اش به سینمای ملی کشورها ، از من خواسته بود که اگر با توجه به موضوع رساله ام مقاله یا نوشته ای در مورد وضعیت سینمای ایران دارم برای او بفرستم. ثالثا از من خواست که راهنمایی کنم چگونه می تواند یک نسخه ترجمه فارسی کتابش را تهیه کند !

من البته به شوخی به او گفتم که مترجم کتابش اکنون به عنوان یک فعال ضد حکومت ایران در آمریکا زندگی می کند و حتما در این زمینه همکاری خواهد کرد ! تلاش بنده برای یافتن نسخه ای از این کتاب بر روی سایتهای فارسی فروش اینترنتی کتاب - که اغلب پراز اشکال فنی بودند - به جایی نرسید و حتی سایت نشر هرمس ،ناشر آن - که گمان می رود از ناشران معتبر اندیشه و فرهنگ باشد - نیز یافتنی نبود ! ( قابل توجه علاقمندان صدور انقلاب، اصلاحات و سایر امور معنوی: چرا ما نباید یک سایت آبرومند فروش ایترنتی کتاب داشته باشیم ؟ ) 

بگذریم ... اصل مطلبم این است که به نظر می رسد - حداقل در حوزه اندیشه و فرهنگ - نویسندگان معتبر جهانی از ترجمه آثارشان - بخوانید نشر اندیشه آنها - به زبانهای مختلف  - بخوانید در فرهنگهای گوناگون - استقبال نموده و آنرا از نقاط قوت کارنامه علمی خود محسوب می کنند. بسیاری از آنها - نظیر همین جناب جیمیسون - از کالا وارگی  اندیشه ( Commodification of knowledge) که باعث نابرابری و تبعیض است انتقاد کرده اند. دیگران نیز به محدودیتهای قوانین مالی و حقوقی در کشورهای دیگر آگاهی داشته و می دانند که پیگیری این موارد به سادگی ممکن نیست.

از طرف دیگر در محافل دانشگاهی ، گرایش به سمت رهگیری بازخورد اندیشه ها در فرهنگها و زبانهای مختلف و شکستن انحصار نگاه و تحلیل غالب آنگلو آمریکایی به شدت فزونی یافته است . این واقعیت را با نگاهی به فراخوانهای کنفرانسهای بین المللی به وضوح می توان یافت. لذا بسیاری از متفکران علاقمندند بازتاب آثار و آراء خود در فرهنگها و زبانهای دیگر را دریابند.

با این اوصاف و در شرایط امروزی که ارتباط با هر شخصیت علمی و فرهنگی - به مدد جهانی شدن ! - میسر گشته است،  به نظر می رسد ارتباط ناشران و مترجمان ایرانی با صاحبان آثار خارجی نه تنها از جهت اخلاقی و فرهنگی تصویر مناسب تری از ایران ارائه می کند ، بلکه نقد و بازخورد آن آثار ، شکوفایی و رونق مباحث نوین فکری و فرهنگی در جامعه امروز ایران را نیز در محافل دانشگاهی جهان نوید خواهد داد. حقیقتی که زیر نقاب سیاه تبلیغات سیاسی - رسانه ای علیه ایران ، پنهان و ناشناخته مانده است.    

 

پی نوشتها :

1- Susan Hayward

2- Key concepts in cinema studies

3- Roland Robertson; Globalization, social theory and global culture 

4- John Tomlinson; Globalization and culture

5- Fredric Jameson; Globalization as a philosophical issue

6- Postmodernism or the cultural logic of late Capitalism