موضوع پيوستن يا نپيوستن ايران به موافقت نامه بين المللی کپی رايت از مباحث نسبتا قديمی در حوزه اقتصاد فرهنگ است. بدون آنکه اطلاع دقيقی از سرنوشت اين مباحث و همچنين ارتباط آن به عضويت اخير ايران در سازمان تجارت جهانی داشته باشم ، به نظرم رسيد يکی دو تجربه شخصی در خصوص ترجمه آثار خارجی - به ويژه در حوزه فرهنگ و انديشه - را طرح نمايم. شايد برای ناشران و مترجمان ايرانی مفيد فايده ای باشد.

چندی قبل با سوزان هيوارد (۱) مدير گروه مطالعات سينما در دانشگاه اکستر (Exeter) مکاتبه داشتم. ايشان نويسنده ی کتاب معروف "مفاهيم کليدی در مطالعات سينمايی" (۲) است. وقتی در شرح حال علمی او ديدم که به ترجمه کتابش به چندين زبان ديگر - به غير از فارسی - اشاره کرده است ، دچار يک کلنجار ذهنی شدم . آيا می بایست او را از ترجمه و چاپ کتابش به فارسی مطلع کنم يا نه ؟ آيا ترجمه اين اثر به فارسی برای ما يک افتخار است يا يک آبروريزی ؟ ... در نهايت به نظرم آمد که حداقل برای او اين يک افتخار است. لذا تصميم گرفتم به او خبر دهم. واکنش او هم نه تنها خشمگينانه نبود، بلکه بيشتر از روی اشتياق خواهان ديدن يک نسخه فارسی از کتابش بود.

مدتی پيش نيز که به اقتضای موضوع رساله ام مشغول کاوشی در موضوع جهانی شدن و فرهنگ بودم ، متوجه شدم رولاند رابرتسون (۴) و جان تاملينسون (۵) - که از نظريه پردازان کلیدی اين عرصه هستند ، نيز از ترجمه آثارشان به فارسی - آنهم توسط مرکز گفتگوی تمدنها ! - خبر ندارند. اگر ترجمه را  - همانگونه که انديشمندان پست مدرن بيان کرده اند - نوعی تعامل و گفتگوی فرهنگی بدانيم ، بی خبری طرف گفتگو از اين تعامل در واقع ما را از منافع يک تعامل فعال بی نصيب خواهد گذاشت.

اخيرا مقاله ای از "فردريک جيمیسون" (۶) در همين موضوع جهانی شدن خواندم که به دليل توجه آن به موضوعاتی چون اضمحلال سبکهای متنوع زندگی و استيلای سبک زندگی آمريکايی ، نابودی سينمای ملی کشورها در اثر جهانی شدن ، احياء مذهب به عنوان تنها جايگزين سبک زندگی غربی و ... توجه مرا جلب کرد. شهرت جهانی جيميسون - که او را پرآوازه ترين نظريه پرداز فرهنگ در آمريکا و همچنين از شاخص ترين ايدئولوگهای پسا مارکسيسم (Post-Marxism) خوانده اند - وسوسه ترجمه اين مقاله را به ذهن من انداخت. تصميم گرفتم با او مستقيما مکاتبه کنم و در اين مورد از او نظر يا اجازه بخواهم. ضمنا به او خبر دهم که کتاب مهم و بحث انگيزش با عنوان "پست مدرنيسم يا منطق فرهنگی سرمايه داری متاخر" (۷) چند سال قبل در ايران ترجمه شده است.

با وجود نقل قولهايی که درباره اخلاق خاص جيميسون شنيده بودم ، پس از چند روز به نامه من پاسخ داد و طی آن: اولا  با کمال ميل (by all means) از ترجمه مقاله اش ابراز رضايت کرده بود (البته توجه داشتم که حقوق مادی اثر متعلق به خودش بود نه ناشر). ثانيا با توجه به علاقه اش به سينمای ملی کشورها ، از من خواسته بود که اگر با توجه به موضوع رساله ام مقاله يا نوشته ای در مورد وضعيت سينمای ايران دارم برای او بفرستم. ثالثا از من خواست که راهنمايی کنم چگونه می تواند يک نسخه ترجمه فارسی کتابش را تهيه کند !

من البته به شوخی به او گفتم که مترجم کتابش اکنون به عنوان يک فعال ضد حکومت ايران در آمريکا زندگی می کند و حتما در اين زمينه همکاری خواهد کرد ! تلاش بنده برای يافتن نسخه ای از اين کتاب بر روی سايتهای فارسی فروش اينترنتی کتاب - که اغلب پراز اشکال فنی بودند - به جايی نرسيد و حتی سايت نشر هرمس ،ناشر آن - که گمان می رود از ناشران معتبر انديشه و فرهنگ باشد - نيز يافتنی نبود ! ( قابل توجه علاقمندان صدور انقلاب، اصلاحات و ساير امور معنوی: چرا ما نبايد يک سايت آبرومند فروش ايترنتی کتاب داشته باشيم ؟ ) 

بگذريم ... اصل مطلبم اين است که به نظر می رسد - حداقل در حوزه انديشه و فرهنگ - نويسندگان معتبر جهانی از ترجمه آثارشان - بخوانيد نشر انديشه آنها - به زبانهای مختلف  - بخوانيد در فرهنگهای گوناگون - استقبال نموده و آنرا از نقاط قوت کارنامه علمی خود محسوب می کنند. بسياری از آنها - نظير همين جناب جيميسون - از کالا وارگی  انديشه ( Commodification of knowledge) که باعث نابرابری و تبعيض است انتقاد کرده اند. ديگران نيز به محدوديتهای قوانين مالی و حقوقی در کشورهای ديگر آگاهی داشته و می دانند که پيگيری اين موارد به سادگی ممکن نيست.

از طرف ديگر در محافل دانشگاهی ، گرايش به سمت رهگيری بازخورد انديشه ها در فرهنگها و زبانهای مختلف و شکستن انحصار نگاه و تحليل غالب آنگلو آمريکايی به شدت فزونی يافته است . اين واقعيت را با نگاهی به فراخوانهای کنفرانسهای بين المللی به وضوح می توان يافت. لذا بسياری از متفکران علاقمندند بازتاب آثار و آراء خود در فرهنگها و زبانهای ديگر را دريابند.

با اين اوصاف و در شرايط امروزی که ارتباط با هر شخصيت علمی و فرهنگی - به مدد جهانی شدن ! - ميسر گشته است،  به نظر می رسد ارتباط ناشران و مترجمان ايرانی با صاحبان آثار خارجی نه تنها از جهت اخلاقی و فرهنگی تصوير مناسب تری از ايران ارائه می کند ، بلکه نقد و بازخورد آن آثار ، شکوفايی و رونق مباحث نوين فکری و فرهنگی در جامعه امروز ايران را نيز در محافل دانشگاهی جهان نويد خواهد داد. حقيقتی که زير نقاب سياه تبليغات سياسی - رسانه ای عليه ايران ، پنهان و ناشناخته مانده است.    

 

پی نوشتها :

1- Susan Hayward

2- Key concepts in cinema studies

3- Roland Robertson; Globalization, social theory and global culture 

4- John Tomlinson; Globalization and culture

5- Fredric Jameson; Globalization as a philosophical issue

6- Postmodernism or the cultural logic of late Capitalism

پيام هاي خوانندگان ()    link     شهاب اسفندیاری -دوشنبه ٢۱ فروردین ۱۳۸٥