اشاره:

 حدود دو ماه قبل ایمیلی از جناب آقای «عباس عبدی» دریافت کردم. این ایمیل، که موضوع آن بی ارتباط با مضمون «فراموشی» نبود، «خاطراتی» را برای من زنده کرد و سرآغاز سلسله مکاتباتی میان بنده و ایشان شد. البته دامنه‌ی موضوعات این نامه‌ها، ناخواسته از حد موضوع آن ایمیلِ نخست بسیار فراتر رفت و به چیزی در مایه‌های یک «گفت‌و‌گوی انتقادی» نزدیک شد. موضوعات این گفت‌وگوی پر فراز و نشیب، هم مباحث کلی مانند «اخلاق و سیاست» و «نسبت علم و سیاست در جامعه‌شناسی» را شامل می‌شد، و هم موارد خاصی مثل «ارتباط ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور با نتایج انتخابات ۸۸» را دربر می‌گرفت. به جهت اهمیت برخی نقدهای «برون-گفتمانی» و «بینا-نسلی» در این نامه‌ها، و نیز در راستای تمرین چنین گفتگوهایی و شناخت موانع و آفات آن، از آقای عبدی درخواست کردم که متن این نامه‌ها را در وبلاگ خود منتشر کنم. امیدوارم خوانندگان هم ما را از نقد و نظر خود درباره‌‌‌ی ادبیات و محتوای این گفت‌وگو بهره‌مند کنند. پیشاپیش از طولانی شدن این «مطلب» عذرخواهی می‌کنم. با توجه به این که در «مطالعات فرهنگی» هیچ «حاشیه‌ای» بی‌اهمیت نیست، حواشی متن اصلی مکاتبات را هم در اینجا آورده‌ام. ضمنا در مرور نهایی نامه‌ها هرجا ویرایشی - عمدتا نگارشی و تایپی - لازم بود داخل براکت [] انجام داده ام.

 افزونه: این مصاحبه‌ی خواندنی آقای عبدی، که شامل نقدهایی بر اصلاح‌طلبان و جنبش سبز است، یک روز قبل از مطلب حاضر منتشر شده است. اشاره‌ى ایشان مبنی بر این که «برای رفع تهدید خارجی علیه کشورم [در انتخابات شرکت کردم]» بر احترام من نسبت به ایشان افزود

*          *          *

 جناب آقای اسفندیاری

سلام

پرسشی در باره من پیش آمده بود که چرا من دفاع از آقای هاشمی از سوی آقای زیباکلام را پفیوزیسم سیاسی نامیده ام؟ ظاهرا منبع این مطلب مستند به نوشته ای از شما در آدرس زیر بود.

http://shbesf.persianblog.ir/post/29

«در جریان انتخابات مجلس ششم هنگامی که صادق زیباکلام طی مقاله ای از حملات مطبوعات اصلاح طلب به هاشمی رفسنجانی انتقاد کرد عباس عبدی در یادداشتی که در روزنامه صبح امروز به مدیر مسوولی سعید حجاریان منتشر شد او را به "پفیوزیسم سیاسی" متهم کرد. تا آنجا که به خاطر دارم این یادداشت در یکی از کتب حاوی مجموعه مقالات عبدی نیز چاپ شده است: عبدی عباس، انقلاب علیه تحقیر، ۱۳۷۹، تهران: انتشارات ذکر.»

برای اطمینان به وبلاگ شما سر زدم و البته ۲-۳ ساعت هم مطالب خواندنی شما را خوانده و استفاده کردم و چون آن را متفاوت از نوشته های دیگران یافتم فکر کردم که حتما این ادعا را با دقت نوشته اید لذا کتاب انقلاب علیه تحقیر را یک بار مرور کردم و البته این فرصتی بود تا برخی نوشته‌های آن زمان را مجددا مرور کنم ولی هیچ جای آن چنین مطلبی نبود یا من نیافتم. ممنون می شوم که مرا به چنین نوشته ای از خودم رهنمون کنید تا علی‌رغم تمامی اختلافاتی که با ایشان دارم از آقای زیباکلام عذرخواهی کنم. هر چند احتمال جدی نمی دهم که چنین متنی باشد چون اگر بود آقای زیباکلام زودتر از دیگران آن را علیه من مطرح می کرد. فارغ از این یکی از یادداشتهای که از شما خواندم پایان دوران آقازاده ها بود که ذکر خیری هم بدین مضمون:

«عباس عبدی از وقتی که از قید و بند حزبی خارج شده، گاهی حرف‌های خوب و معقولی  می‌زند. او در تحلیلی درباره‌ی وقایع ۱۴ خرداد می‌گوید به «احتمال قوی» این وقایع برنامه‌ریزی شده نبود. عبدی با کار تشکیلاتی آشنا است و خوب می‌داند که ده نفر یا  صد نفر یا هزار نفر را می‌توان برای چنین کاری «هماهنگ» کرد. اما چند صد هزار نفر را نمی‌توان «هماهنگ» کرد.»

از من کرده بودید اجمالا عرض کنم اگر چه ممنونم که این افتخار را به من داده اید که گاهی حرف های خوب و معقولی می زنم ولی دوستانه عرض می کنم که وقتی که ادعا می کنیم از موضع تحلیلی و نه سیاسی دست به قلم می بریم موثرتر است که از تحقیر ولو پنهان پرهیز کنیم.

با احترام عبدی

[۶ بهمن ۱۳۹۰]

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 جناب آقای عبدی

با سلام

اولا: فارغ از موضوع و سوالی که مطرح کرده‌اید و پاسخ آن را در زیر عرض خواهم کرد، ایمیل شما باعث شد یک لحظه به فکر فرو بروم که اگر برای تک تک واژه هایی که ما درباره‌ی دیگران می نویسیم، بنا باشد از ما سوال و جواب شود چقدر آمادگی و امکان پاسخ داریم؟ و خلاصه «وای اگر از پس امروز بود فردایی». از این که موجبات این تذکار را فراهم آوردید از شما ممنونم.

ثانیا: همانگونه که حتما مطلع هستید این مسئله‌ی خاطره و حافظه و فراموشی از مباحثی است که اخیرا مطالعات و بحث های فکری و فلسفی زیادی در مورد آن انجام شده و حتی رشته هایی با عنوان خاطره شناسی (Memory Studies) هم راه افتاده است. این که چه می‌شود که ما برخی حوادث را به یاد می آوریم و برخی حوادث را فراموش می‌کنیم ابعاد بسیار پیچیده‌ی شخصی و اجتماعی دارد. و به لحاظ همین بعد اجتماعی، ابعاد سیاسی هم دارد. و بر همین اساس است که قدرت ها و دولت ها نیز می‌کوشند تا برخی حوادث «یادآوری» شود و «گرامی» داشته شود و برخی حوادث به «فراموشی» سپرده شود. 

ثالثا: ایمیل شما مرا به یاد دوران دانشجویی انداخت که اولین بار شما را دیدم. آن زمان من عضو شورای مرکزی جامعه اسلامی دانشجویان بودم و ما برای اولین بار از افرادی مثل شما و آقای تاج زاده در اردوی‌مان، که در دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز برگزار شد، دعوت کردیم. با این که آن زمان خیلی با این مفاهیم آشنا نبودیم ولی سعی‌مان این بود که آن «دیگری» که قبلا همیشه از سوی بزرگترهای ما در «جناح راست» برای‌مان ترسیم و توصیف شده بود را خودمان از نزدیک ببینیم و بشناسیم. خوب یادم هست که وقتی قبل از جلسه، شما را در صف نماز بین بچه‌ها دیدم، یک لحظه مکث کردم. عباس عبدی و نماز؟ تصویری که از شما برای ما ساخته بودند خیلی با نماز خواندن قرابت نداشت. البته اگر بخواهیم منصف باشیم خودتان نیز در برساختن این تصویر بی تقصیر نبودید. شما از قرار گرفتن حتی در چند کیلومتری هر چیزی که ممکن بود شائبه‌ای از دین و خدا و پیغمبر در آن باشد پرهیز می کردید. انشاءالله برای این که ریا نشود. ولی خوب، اگر جسارت نباشد اجازه دهید یادآوری کنم که در آن دوران دوم خرداد این چیزها نه خیلی واجد «نفع سیاسی» محسوب می شد و نه چندان محبوبیت افزا قلمداد می گشت. آن روزها ملاقات و همنشینی با «باری روزن» بیشتر می طلبید.... بگذریم. اتفاقا یادم هست به یکی از دوستان که در جلسه پرسش و پاسخ قرار بود از شما سوال کند گفتم این را هم به شما بگوید که چرا باید رفتار عمومی شما به گونه ای باشد که نماز خواندتان برای ما مایه تعجب شود؟ یادتان هست که پاسخ شما چه بود؟ گفتید «این از سطحی نگری شما است»!

البته سوالات آن جلسه ادامه یافت و تند و تیز تر شد و عملا باعث شد شما تا آخر ننشینید و جلسه را ترک کنید. شاید برای شما هم در آن سال ۱۳۷۹ خوب بود دیدار «دیگری». دیدن یک سالن بزرگ پر از دانشجوی مخالف خودتان. شاید کمک می کرد که حباب برخی تصورات که گمان می کردند دانشگاه ملک طلق دفتر تحکیم است بترکد. آخر ما یک زمانی وقتی از «بهزاد نبوی» دعوت می کردیم بیاید در جلسات‌مان می‌گفت شما جلسه در «بازار» بگذارید می آیم! منظورش این بود که شما در دانشگاه جایی ندارید و عددی نیستید. بگذریم...

رابعا: این روایت‌های تاریخی را نگفتم تا در موضوع خاص مورد سوال هم به حافظه من اعتماد کنید! اتفاقا باید اعتراف کنم که آن اصطلاح را خودم در کتاب «انقلاب علیه تحقیر» ندیدم. اما تقریبا به یقین در خاطر دارم که در ایام انتخابات مجلس ششم خودم به رای العین مطلبی از شما یا مصاحبه ای با شما در پاسخ به آقای صادق زیبا در روزنامه‌ای که به احتمال قریب به یقین «صبح امروز» بود خواندم که در آن شما از اصطلاح «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده بودید در توصیف آنچه آقای زیباکلام انجام داده بود. اینکه من در پی‌نوشت آن مقاله به کتاب ارجاع دادم از این جهت بود که به آرشیو روزنامه دسترسی نداشتم و این کتاب حاوی مجموعه‌ی مقالات منتشره شما در آن سالها - از جمله سال ۱۳۷۸ - بود. 

خامسا: آنچه «احتمال قریب به یقین» مرا در این خصوص به «یقین» نزدیک‌تر می کند این است که برخلاف تصور شما خود آقای صادق زیبا کلام نیز یک بار علنا و خطاب به خود شما به این موضوع اشاره کرده‌اند. شاید این مورد را هم فراموش کرده‌اید ولی متن آن در [وبسایت] خودتان هم هست. ایشان در اثناء یک مجادله‌ی قلمی با شما بر سر کتاب «هاشمی بدون رتوش» در [تاریخ هفتم] تیر ماه سال ۱۳۸۷ در روزنامه «اعتماد» به این موضوع اشاره کرده‌اند و ضمن انتقاد از برخی تعابیری که شما در مورد ایشان به کار برده‌اید نوشته‌اند: «البته هنوز جای شکرش باقی است چون در نوشته یی در سال ۱۳۷۸ در یکی از روزنامه های اصلاح‌طلب ایشان بنده را متهم به «پوفیوزیسم» سیاسی کرده بودند.» (متن کامل نوشته ایشان در یکی از کامنت‌های این لینک در وبسایت شما وجود دارد. ضمنا در یکی از کامنت‌های  این لینک هم یکی از خوانندگان شما به نام «پیمان» که نوشته‌ی آقای زیباکلام را در روزنامه خوانده، در مورد علت کاربرد این اصطلاح از شما سوال کرده است.)

نمی دانم امکان دسترسی به آرشیو روزنامه‌ «صبح امروز» را دارید یا این که آرشیو آن روزنامه هم به همراه خودش توقیف شده؟ اگر وجود داشته باشد به گمانم با جستجوی آن بتوانید اصل آن مطلب را پیدا کنید. به هر حال نفس این توجه شما برای من جالب و آموزنده بود.

سادسا: در مورد تذکر اخلاقی‌تان در انتها و اشاره به آن کنایه‌ی بنده هم خیلی ممنونم و بابت آن عذرخواهی می‌کنم. اگرچه نه در آن مطلب «ادعای تحلیل» داشتم و نه اساسا تفکیک «تحلیل» از «سیاست» را ممکن می‌دانم. با این حال اگر بنا باشد آن مطلب را در میان سایر نوشته‌هایم دسته‌بندی کنم، اتفاقا در دسته «سیاسی» قرار می‌گیرد. ولی خوب در نوشته‌های سیاسی هم «تحقیر» جایز نیست، الا دربرابر «ظالم» یا «متکبر»، که شما از نظر من، دست کم در سال‌های اخیر، هیچ‌ کدام از این دو نبوده اید. اتفاقا اعتقاد شخصی من این است که شما در این سال‌ها نه «گهگاه» که «خیلی از اوقات» حرف‌های «خوب و معقولی» زده‌اید. فقط اشکال‌تان این است که گاهی زیر حرف‌های خوب خودتان می‌زنید. یادتان هست پس از انتخابات ۱۳۸۸ و در ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور چه نوشتید؟ چه معیاری جهت سنجش صحت انتخابات ارائه کردید؟ اما بعد که چند روز گذشت و دیدید که چه اتفاقی افتاد و حتی دو وزیر کلیدی قربانی شدند و نهایتا هم کار جز به «حکم علنی» ختم نشد، و تازه باز هم آن «معاون اول مستعفی» در همه چیز جز اسم معاون اول ماند، انتظار داشتم به معیارتان وفادار بمانید و رسما اعلام کنید آن حقیقتی را که این ماجراها آشکار کرده بود. نه این که «حقیقت» محتاج اعلام شما باشد. اما ... اما متاسفانه در یکی از مقالات بعدی معیار و حرف خودتان را با توجیهاتی تغییر دادید. 

جدای از این موارد معدود، همچنان «نوشته‌های خوب» شما را دنبال می‌کنم. همین چند روز [پیش] داشتم مقاله‌ی شما درباره «مسئولیت اپوزیسیون» را می‌خواندم. همان مقاله‌ای که با حمله‌ی تند و موهن یک مدعی «جامعه‌شناسی» مواجه شد که قبلا گویا همکار شما در «مرکز مطالعات استراتژیک» و نیز در مطبوعات اصلاح‌طلب بوده است. او اکنون حقوق‌بگیر صدای آمریکا است و سخت مشغول تلاش جهت قانع کردن آمریکا‌یی‌ها و توجیه ایرانی‌ها جهت پذیرفتن حمله نظامی و تجاوز به ایران. همین که شما مورد حمله‌ی چنین جنایتکارانی هستید مایه امیدواری است!

 با احترام و آرزوی توفیق

اسفندیاری 

[۷ بهمن ۱۳۹۰]

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 سلام جناب آقای اسفندیاری

فکر نمی کردم که به مطالب دیگر اشاره‌ای شود که پاسخ ندادن به آنها بی احترامی [باشد]. در هر حال چون چنین شده چند روز فرصت لازم است که پاسخ دهم زیرا بر خلاف وبلاگ شما تارنمای بنده فیلتر است و فقط در موارد محدودی می توانم با فیلتر شکن واردش شوم تا لینکهای معرفی شده از جانب شما را ببینم چون ما بر خلاف شما که جوانتر هستید به این حافظه‌ها نمی توانیم تکیه کنیم.

ضمن این که به دلائلی من از چند ده کلمه بیشتر هم تایپ نمی کنم و باید از دیگران کمک بخواهم که این کار زمان‌بر است.

با احترام عبدی

[۷ بهمن ۱۳۹۰]

 --------------------------------------------------------------------------------------------

 با سلام مجدد

خیلی متشکرم از توجه شما و وقتی که می گذارید.

منتظر پاسخ شما خواهم بود.

با احترام

اسفندیاری

[۹ بهمن ۱۳۹۰]

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 سلام

لطفا فایل ضمیمه را ملاحظه نمایید.

با احترام عبدی

[۱۱ بهمن ۱۳۹۰]

 

  

بسمه تعالی

جناب آقای اسفندیاری؛

با سلام

 

یکی دو روز را با خودم کلنجار رفتم که به شما چه پاسخی بدهم. در یک دو راهی بودم. می‌توانستم یک پاسخ رسمی بدهم و فقط به نظرات شما درباره‌‌ی موردی که در نامه‌ی پیشین نوشته بودم بپردازم و خواهان انتشار آن نیز بشوم. یک شیوه‌ی دیگر نیز برای پاسخ دادن پیش روی من قرار داشت، شیوه‌ای که به صورت خصوصی به کار می‌برم و اصراری بر انتشار ندارم (هرچند که مخالفتی هم با انتشارش به وسیله‌ی طرف گفت‌و‌گویم ندارم). در مجموع هر دو مورد را می‌نویسم و انگیزه‌ام از نوشتن شیوه‌ی دوم را هم توضیح می‌دهم.

 

وقتی دیدم شما نوشته‌اید که:

 

«در جریان انتخابات مجلس ششم هنگامی که صادق زیباکلام طی مقاله ای از حملات مطبوعات اصلاح طلب به هاشمی رفسنجانی انتقاد کرد عباس عبدی در یادداشتی که در روزنامه صبح امروز به مدیر مسوولی سعید حجاریان منتشر شد او را به "پفیوزیسم سیاسی" متهم کرد. تا آنجا که به خاطر دارم این یادداشت در یکی از کتب حاوی مجموعه مقالات عبدی نیز چاپ شده است: عبدی عباس، انقلاب علیه تحقیر، ۱۳۷۹، تهران: انتشارات ذکر.»

 

به وبلاگ شما مراجعه کردم و به صراحت می‌گویم جا خوردم و خود را ملامت کردم که نکند چنین چیزی را گفته باشم. از این رو موضوع را از شما استعلام کردم و هنگامی که پاسخ دادید و به نامه‌های متبادله شده میان من و دکتر زیباکلام ارجاع دادید، متوجه شدم که موضوع از چه قرار است:

۱. همان‌طور که شما به آن کامنت ارجاع داده‌اید، خوب بود به این پاسخ من در ذیل آن کامنت نیز توجه می‌کردید: «عبدی:من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است.»

۲. اگر کامنت با اندکی دقت مرور می‌شد، روزنامه‌ای که به آن ارجاع داده‌شده بود، صبح امروز نبود، بلکه روزنامه‌ی عصر آزادگان بود. البته این تفاوت مهم نیست، ولی اهمیت آن در این است که شما با اتکا به حافظه‌ی خود مطلب را نوشته‌اید حافظه‌ای که در این مورد آشکار دچار نسیان شده است، حافظه‌ای که به نظرم بسیار قوی است ولی هرچه‌قدر هم قوی باشد، احتمال خطا وجود دارد و بهتر است مطالب مستند به آن را با شواهد دیگر تقویت کرد و بروز این خطا در موارد دیگر هم صادق خواهد بود. در مورد پفیوزسیم سیاسی هم علی‌القاعده، من فقط ابعاد آن را شرح داده‌ام و به طور قطع تعیین مصداق نکرده‌ام و خواننده خودش حق دارد که بر حسب مورد، تعیین مصداق کند.

۳. اگر ادعای آقای زیباکلام را در همان لینک خوانده باشید که نوشته‌اند:

«بخشی از عباراتی که ایشان در پاسخ به بنده استفاده کرده اند عبارتند از «دروغگو»، «احمق»، «فراموشکار»، «نادان»، «عوامفریب»، «بی اطلاع»، «فرصت طلب»، «نان به نرخ روز خور»، «روتوش کار»، «داشتن ریگی در کفشم» و... البته هنوز جای شکرش باقی است چون در نوشته یی در سال ۱۳۷۸ در یکی از روزنامه های اصلاح طلب ایشان بنده را متهم به «پوفیوزیسم» سیاسی کرده بودند.»

و آن را با اصل متن نامه‌ی من که در «آینده» در اختیارتان است مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم که ایشان به دلایلی دوست دارند که خود را مخاطب این الفاظ قرار دهند، در حالی که من در نامه‌ی اول هم ایشان را حتی بطور قطعی دروغگو خطاب نکردم و فقط وقتی که هیچ توضیحی درباره‌ی مطلب کذب خود ندادند، ایشان را به طور صریح دروغگو خطاب کردم و الفاظ دیگر هیچ مصداقی نداشت، حتی در مواردی می‌توانست بر ضد خودم به کار رود. آن الفاظ حکم بودند و نه مصداق، که البته ایشان به دلایلی دوست داشتند که خودشان را تعیین مصداق کنند. لذا فرد زیرک و باهوشی چون شما باید متوجه می‌شد که ایشان درباره‌ی پوفیوزیسم هم همین طور عمل کرده و موضوعی را به خود گرفته که هیچ‌گاه نویسنده چنین مصداقی را تعیین نکرده است. بنابراین شایسته است که لینک و اتهام مذکور را به نحوی که مناسب می‌دانید تصحیح نمایید.

اجازه دهید نکته‌ای را متذکر شوم. در سال‌های گذشته و حتی اکنون هم در برخی از مطبوعات و سایت‌ها مطالبی‌را علیه من می‌نویسند که هیچ‌گاه زحمت اعتراض به آن‌ها را به خودم نمی‌دهم. در مورد مطلب شما هم به صفت خودم، درخواستی برای اصلاح ندارم، آن‌چه که انگیزه‌ی اصلی من در این درخواست است، احترام و نگاه مثبتی بود که به شما پیدا کردم. بنابراین اگر خواستد اصلاح کنید و اگر نخواستید هم مشکلی نیست.

 

اما بخش دوم پاسخ!

جناب آقای اسفندیاری؛

من به طور معمول عادت ندارم که درباره‌ی دیگران مجامله‌گویی و تعارف کنم، لذا آن‌چه را که درباره‌ی شما و سپس نوشته]‌ها[یتان تقدیم می‌کنم از روی حسی است که نسبت به شما پیدا کردم و امیدوارم این حس غلط نباشد. با مطالعه‌ی نوشته‌ی شما متوجه شدم که با فردی مطلع، زیرک، خوش‌حافظه و باهوش طرف هستم. کسی که می‌تواند در کشورش تأثیرگذارتر از آن باشد که امثال من بر حسب اتفاق سر از وبلاگش درآورند. ولی این نکات مثبت و کم‌نظیر شما، وقتی با برخی دیگر از ویژگی‌هایتان که از طریق خواندن متن‌های شما استنباط می‌شود، قرین شوند، از تأثیرگذاری مثبت‌شان کاسته می‌شود. به واسطه‌ی حقی که هر یک از ما بر دیگری داریم، موظفیم که اگر نکته‌ای را در جهت اصلاح یکدیگر می‌بینیم متذکر شویم و من همین‌جا با کمال میل اعلام می‌کنم هرگونه انتقادی درباره‌ی من (البته فقط خودم) داشته باشید آن را در «آینده» منتشر کنم (در صورت موافقت شما) و قدردان آن هم خواهم بود. از این رو با نقد شما، که با توجه به نوشته‌هایتان از آن استقبال خواهید کرد، به سهم خود می‌کوشم که ادای دینی کرده باشم و آن ویژگی‌هایی را که فکر می‌کنم به اثرگذاری نوشته‌هایتان آسیب‌می‌زند را در پاسخ به مطالب شما تشریح خواهم کرد.

1. نوشته‌اید که «اگر برای تک تک واژه هایی که ما درباره دیگران می نویسیم، بنا باشداز ما سوال و جواب شود چقدر آمادگی و امکان پاسخ داریم؟ و خلاصه «وای اگر از پس امروز بود فردایی». بله  درست است و به همین دلیل هم من نسبت به اتهامی که در نوشته‌‌ی شما متوجه من بود حساس شدم و به قول معروف قبل از گفتن کلام، صاحب آن هستیم و پس از صدور آن، کلام صاحب ماست. به همین دلیل معتقدم که در استناد به مطالب دیگران، تنها به حافظه نمی‌توان تکیه کرد، به ویژه آن‌که همان‌طور که نوشته‌اید، فراموشی و به خاطر ماندن یک امر ساده و فیزیولوژیک نیست و اگر من نسبت به دیگری سوگیری ارزشی داشته باشم، هم در فهم گفتار و رفتار او دچار کج‌فهمی خواهم شد و هم در فراموش کردن و به خاطر ماندن رفتارهای نیک و بد او در حافظه‌ام.

2. چه خوب شد که خاطره‌ی گذشته‌ای را از من در دانشگاه شیراز زنده کردید. اگر اجازه دهید به تحلیل این خاطره بپردازیم تا معلوم شود که چه گزاره‌هایی در پس این خاطره نهفته است.

نوشته‌اید که: «خوب یادم هست که وقتی قبل از جلسه شما را در صف نماز بین بچه ها دیدم یک لحظه مکث کردم. عباس عبدی و نماز؟ تصویری از از شما برای ما ساخته بودند خیلی با نماز خواندن قرابت نداشت. البته اگر بخواهیم منصف باشیم خودتان نیز در برساختن این تصویر بی تقصیر نبودید. شما از قرار گرفتن حتی در چند کیلومتری هر چیزی که ممکن بود شائبه‌ای از دین و خدا و پیغمبر در آن باشد پرهیز می کردید. انشاءالله برای این که ریا نشود. ». دوست عزیز، وقتی که در قرن ارتباطات و در حضور مطبوعات و رسانه‌ها و انتشارات، شما که یک دانشجوی نخبه‌ی کشور بوده‌اید، درباره‌ی رفتار دینی من با سایر دوستانتان دچار چنین توهمی شده‌بودید، آیا به این نتیجه نباید می‌رسیدید که پیش از هر چیز باید آن کهکشان ذهنی که این تصور غلط را برای شما و دوستانتان آفریده بود، نقد می‌کردید؟ شاید برای من اهمیتی نداشت که کسی فکر کند نماز می‌خوانم یا نه، چون نماز را برای خدا می‌خوانند، چه وقتی که در منزل و تنها هستیم و چه وقتی که در آن دانشگاه باشیم. اما آیا برای شما این اهمیت نداشت که چرا و به چه دلیل دچار ذهنیتی شده بودید که حتی پدیده‌های عینی تا این حد مغایر با واقعیت برای شما تصویر می‌شد، چه برسد به امور ذهنی و اعتباری؟

نکته‌ی دیگر این که شما از پیش درباره‌ی کسی که مشهور به مذهبی بودن بوده، درباره‌ی نماز خواندن یا نخواندن او قضاوت داشته‌اید و به طور عادی این قضاوت در پس ذهن شما درباره‌ی ارزیابی نظرات او نقش مهمی هم ایفا می‌کرده است. ولی مسأله‌ی مهم این است که نه تنها آن روز در این کهکشان ذهنی تغییری داده نشد، بلکه امروز هم مرا مقصر می‌دانید و می‌گویید که: « ولی خوب، اگر جسارت نباشد اجازه دهید یادآوری کنم که در آن دوران دوم خرداد این چیزها نه خیلی واجد «نفع سیاسی» محسوب می شد و نه چندان محبوبیت افزا قلمداد می گشت. آن روزها ملاقات و همنشینی با «باری روزن» بیشتر می طلبید.... بگذریم. اتفاقا یادم هست به یکی از دوستان که در جلسه پرسش و پاسخ قرار بود از شما سوال کند گفتم این را هم به شما بگوید که چرا باید رفتار عمومی شما به گونه ای باشد که نماز خواندتان برای ما مایه تعجب شود؟ یادتان هست که پاسخ شما چه بود؟ گفتید این از سطحی نگری شما است!». برادر محترم! این چه ذهنیت وحشتناکی است که داریم و از دیگران انتظار داریم برای اثبات نماز خواندن خود کاری کنند که ما اشتباه برداشت نکنیم. حتماً باید می‌آمدم در مراسم مذهبی شما یا مراسم مذهبی پر از ریا و تزویری که تصویرش در تلویزیون نمایش داده می‌شود، شرکت می‌کردم تا نماز خواندن من برای شما اثبات می‌شد؟ شما که این همه باهوش و خوش‌حافظه هستید و حتی روزنامه‌‌ی صبح امروز را در آن سال‌ها خوانده‌اید، چرا متوجه نمی‌شدید که حداقل در یک‌سوم از یادداشت‌های من، ارجاع به مطالب اسلامی و دینی و ... وجود دارد و اگر کسی دچار پیش‌داروی نبود، همه‌ی این‌ها برای پرهیز از چنان ظن و گمان‌هایی که گناه هست، کافی بود. البته من آن یادداشت‌ها را برای اثبات مسلمانی خود نمی‌نوشتم‌، بلکه همانی بودم که بودم و تنها واقعیت خود را منعکس می‌کردم. برای آن که تفاوت خود در این زمینه را گفته باشم، متذکر شوم که اگر به هر دلیلی متوجه شوم که فرد مسلمانی برخی از مسلمات دینی خود را انجام نمی‌دهد، باز هم به خودم حق نمی‌دهم که بگویم برای مثال نماز نمی‌خواند و اگر هم خواند تعجب کنم.

این که در آن روزها با باری روزن مناظره کرده‌ام چه ربطی به نماز خواندن و نخواندن دارد؟ شما می‌توانید آن کار را بد یا بسیار بد و حتی خیانت بدانید، ولی این موضوع چه ربطی به نماز نخواندن می‌تواند داشته باشد؟ خب اگر دیگران هم درباره‌ی رفتار شما این‌طور قضاوت می‌کردند، می‌دانید چه نتیجه‌ای حاصل می‌شد؟ آیا این‌ها سطحی‌نگری نیست و نبود که در برابر پاسخ من علامت «!» گذاشته‌اید؟

این درست است که ما و به ویژه من تظاهر به دین‌داری نمی‌کردم، نه در آن دوران، حتی پیش از آن هم نمی‌کردم، چیزی که مطالبه‌ی دوستان شما بود. به دو دلیل این کار را نمی‌کردم، یکی این که در هر کاری بتوان تظاهر کرد، ذات دین‌داری با تظاهر و جانمازکشی تعارض دارد. ولی دلیل مهم‌تر این بود که تظاهر به دین‌داری دکان چند نبشی بود که عده‌ای از آن نان می‌خوردند، که این بدترین و ناپاک‌ترین نان‌ها است. به خوبی به یاد دارم که یک بار در سال ۷۴ پیشنهادی را به مرکز مطالعات وزارت ارشاد دادم تا مطالعه‌ای را درباره‌ی زنان و مردانی که بعد از ظهرها در خیابان ولیعصر راه می‌روند انجام دهم که نپذیرفتند. هدف این مطالعه [نمره] دادن به ظواهر و پوشش زنان و مردانی بود که همراه یکدیگر بودند. فرضیه‌ی من این بود که همبستگی نمرات داده شده برای زنان و مردان منفی خواهد بود، یعنی مردانی که ظاهر اسلامی‌تری دارند با زنانی که ظاهرشان غیرمذهبی‌تر است همراه‌اند و برعکس. مبنای این فرض من هم این بود که مردان گروه اول در اصل فرهنگ زنان خود را دارند ولی کارکرد ظاهری این مردان در ادارات و جامعه متفاوت است تا نسبت به اسلامیت آنان شکی نشود و کارها روبه‌راه شود. در حالی که گروه دوم مذهبی‌های واقعی هستند که نیازی به ظاهرسازی مردانشان ندارند و از ظاهرسازی هم انزجار دارند. بنابراین فشار مذکور در این گزاره‌های شما برای تظاهر و ریا چیزی نیست که مطلوب همه یا حداقل من باشد.

3. این که نوشته‌اید: «البته سوالات آن جلسه ادامه یافت و تند و تیز تر شد و عملا باعث شد شما تا آخر ننشینید و جلسه را ترک کنید. شاید برای شما هم در آن سال ۱۳۷۹ خوب بود دیدار «دیگری». دیدن یک سالن بزرگ پر از دانشجوی مخالف خودتان. شاید کمک می کرد که حباب برخی تصورات که گمان می کردند دانشگاه ملک طلق دفتر تحکیم است بترکد. آخر ما یک زمانی وقتی از بهزاد نبوی دعوت می کردیم بیاید در جلساتمان می گفت شما جلسه در بازار بگذارید می آیم! منظورش این بود که شما در دانشگاه جایی ندارید و عددی نیستید. بگذریم...» من صادقانه بگویم چیز چندانی از آن جلسه به یاد ندارم، ولی توصیه می‌کنم که شما به حافظه‌ی خوبتان اعتماد بیش‌از حد نکنید. هیچ‌گاه به یاد نداشته‌ام که جلسه‌ای را پیش از موعدش ترک کنم، چون اگر چنین وضعی پیش می‌آمد، به طور قطع در خاطرم می‌ماند. به علاوه من نمی‌دانم میان شما و آقای بهزاد نبوی چه گذشته است و امروز چه چیزی را باید به رخ کشید، ولی اجازه دهید متذکر شوم که اگر همه‌ی دانشجویان دانشگاه‌ها هم از جریان آن زمان شما می‌بودند، این امر را به هیچ وجه دلیل حقانیت نظرات آن‌ها نمی‌دانستم و اگر فقط چند تن از دانشجویان کشور هم به آن منتسب بودند، آن را دلیل بر عدم حقانیت و نادرستی عقیده آنان نمی‌دانم. ضمن این که باید به اطلاع برسانم مجموع آن جریان در حال حاضر در دانشگاه‌های کشور کمتر از ۱۵ درصد هستند (با احتساب اثرات سهمیه‌ها). این را بر حسب مشاهدات خودم می‌گویم، لذا خیلی بر این عامل تأکید نکنید.

4. مرقوم نموده‌اید که: «و نه اساسا تفکیک «تحلیل» از «سیاست» را ممکن می‌دانم. با این حال اگر بنا باشد آن مطلب را در میان سایر نوشته‌هایم دسته‌بندی کنم اتفاقا در دسته «سیاسی» قرار می‌گیرد.» ابتدا باید پذیرفت که در عالم واقع چنین تفکیکی به صورت صددرصد ممکن نیست. مثل نخود و لوبیا نیست که بتوان آن‌ها را به طور کامل از یکدیگر تفکیک و جدا کرد. ولی این فقط وجه منطقی قضیه است، در حالی که در عمل چنین نیست. شما می‌دانید که فرق میان آب و آب مضاف و احکام آن‌ها در شرع چیست. در حالی که در طبیعت همه آب‌ها مضاف هستند و حداقل قدری نمک و املاح همراه خود دارند ولی عرفاً به آن‌ها مضاف گفته نمی‌شود ولی از یک مرحله به بعد مضاف محسوب می‌شوند. تمایز تحلیل سیاسی و علمی هم به همین شکل ممکن است. من در برخی از یادداشت‌های اخیرم چندین بار این تمایز را توضیح داده‌ام و چون شما را پیگیر مطالبم یافتم، بیش از این توضیحی نمی‌دهم. ولی حداقل به این مورد اشاره کنم که در تحلیل علمی اهمیت ندارد که چه کسی سخنی را می‌گوید و مخاطب آن کیست، در حالی که در تحلیل سیاسی هر دو مسأله مهم است. اعتقاد شما به ممکن نبودن تمایز میان این دو وجه از تحلیل تبعات ]روش[‌شناختی گسترده‌ای دارد و به نحوی که قضاوت ما درباره‌ی گوینده‌، تأثیر مستقیمی بر قضاوت ما نسبت به مضمون بیان او خواهد داشت و این باب هر گفتگو و دستیابی به حقیقت را خواهد بست که در ادامه مصداق این نکته را نیز شرح خواهم داد.

5. نوشته‌اید که: «ولی خوب در نوشته‌های سیاسی هم «تحقیر» جایز نیست، الا دربرابر «ظالم» یا «متکبر» که شما از نظر من، دست کم در سال‌های اخیر، هیچ‌کدام از این دو نبوده اید». متأسفانه در جامعه‌ی ما آن‌قدر اخلاق را در مرتبت بالایی قرار می‌دهیم که دیگر دست‌هایمان به آن نمی‌رسد و به مصداق دست ما کوتاه و خرما بر نخیل می‌شود. من فکر می‌کنم که در مجادلات سیاسی حمله و حتی تحقیر و متلک با رعایت شرایطی ایراد ندارد. اول این‌که یک‌سویه نباشد. یعنی نیاید چنین باشد که بنده بتوانم و حق داشته باشم هر‌چه خواستم علیه شما بنویسم و بگویم و شما ممنوع از مقابله به مثل باشید. دوم این که چون هدف گفتار و تحلیل سیاسی، منحصر به تحریک ذهن و تقویت دانش نیست و بسیج نیرو و ایجاد انگیزش هم مهم است، لذا مستلزم نوعی رجزخوانی می‌شود که در جنگ‌ها مرسوم بوده است، ولی باید توجه داشت که این موارد باید مثل ادویه و نمک غذا باشد که آن را قابل خوردن می‌کند ولی جایگزین غذا نمی‌‌شود و اگر زیادتر از حدی باشد منزجرکننده می‌شود. این عقیده را دارم و بر خودم هم روا می‌دارم و اگر کسی در حین مجادله‌ی سیاسی علیه من تکه‌ای بیاندازد، آن را حق او می‌دانم. ضمن این که وقتی شما هم مجاز نبودن این عمل را مشروط به «ظالم» و «متکبر» نبودن فرد مورد نظر خود می‌کنید، دیگران هم می‌توانند شرط و شروط خاص خود را داشته باشند و حتی با همین دو شرط شما خیلی‌ها را مشمول آن نمایند. اتفاقاً این دو شرط کار را سخت‌تر می‌کند، زیرا معلوم می‌شود به کار بردن چنین شیوه‌ای علیه دیگری متضمن اعلام حکم پیشینی ظلم و تکبر علیه او نیز هست.

6. نوشته‌اید که «فقط اشکال‌تان این است که گاهی زیر حرف‌های خوب خودتان می‌زنید. یادتان هست پس از انتخابات ۱۳۸۸ و در ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور چه نوشتید؟ چه معیاری جهت سنجش صحت انتخابات ارائه کردید؟ اما بعد که چند روز گذشت و دیدید که چه اتفاقی افتاد و حتی دو وزیر کلیدی قربانی شدند و نهایتا هم کار جز به «حکم علنی» ختم نشد، و تازه باز هم آن معاون اول مستعفی در همه چیز جز اسم معاون اول ماند، انتظار داشتم به معیارتان وفادار بمانید و رسما اعلام کنید آن حقیقتی را که این ماجراها آشکار کرده بود. نه این که «حقیقت» محتاج اعلام شما باشد. اما... اما متاسفانه در یکی از مقالات بعدی معیار و حرف خودتان را با توجیهاتی تغییر دادید». شما حافظه‌ی خوبی دارید ولی من مجبور شدم یک بار دیگر آن یادداشت را بخوانم. متوجه شدم برخلاف هوش خوبی هم که دارید، متن را سریع مطالعه کردید، زیرا من در آن یادداشت هیچ‌کجا معیاری برای ارزیابی صحت انتخابات بر اساس نصب یا عزل معاون اول نداده‌ام، بلکه معیاری برای نظر جناح‌های درون حکومت به صحت انتخابات ارائه کرده‌ام و نه برای خودم و دیگران یا شما. معیار من برای ارزیابی صحت انتخابات  راهی جز استفاده از ساز و کارهای علمی و شناخته شده نیست و پیش از انتخابات هم به دوستانم نوشتم که چنین ساز و کاری وجود ندارد و شما در هیچ شرایطی نمی‌توانید با قاطعیت بگویید که تقلب می‌شود یا شده یا خیر. البته تحلیل من از سلامت انتخابات با تحلیل رایج در جنبش سبز متفاوت است و بارها هم این را گفته‌ام، ولی این که چه تحلیلی دارم، تاکنون آن را به طور رسمی و صریح اعلام نکرده‌ام. ولی بر اساس منطق آن یادداشت نشان دادم که جناح رقیب دولت، حق چندانی در ۲۴ میلیون رأی برای رئیس دولت قائل نیست زیرا اجازه نداد آن فرد معاون اول شود و فقط همین برداشت را می‌توان از آن یادداشت کرد. اما این که من بعداً از این موضع عدول کرده‌ام، چون ارجاعی نداده‌اید نمی‌توانم پاسخی دهم. هرچند این [یادداشت] ارتباطی با مواضع بعدی من نمی‌تواند داشته باشد، فقط بیان نگرش مخالفان دولت نسبت به آرای اعلام شده را مطرح کرده است. اتفاقاً من خیلی حساس هستم که مواضعم درباره‌ی انتخابات سال ۸۸ خیلی دقیق مطرح شود و اگر شما تناقض یا تعارضی در آن نشان دهید، مرا رهین منت خود کرده‌اید.

 7.مرقوم داشته‌اید که: «همین چند روز پیش داشتم مقاله‌ی شما درباره «مسئولیت اپوزیسیون» را می‌خواندم. همان مقاله‌ای که با حمله‌ی تند و موهن یک مدعی «جامعه‌شناسی» مواجه شد که قبلا گویا همکار شما در «مرکز مطالعات استراتژیک» و نیز در مطبوعات اصلاح‌طلب بوده است. او اکنون حقوق‌بگیر صدای آمریکا است و سخت مشغول تلاش جهت قانع کردن آمریکا‌یی‌ها و توجیه ایرانی‌ها جهت پذیرفتن حمله نظامی و تجاوز به ایران. همین که شما مورد حمله‌ی چنین جنایتکارانی هستید مایه امیدواری است!». انتقاد دوستانه و مهم من به شما در همین پاراگراف است که به مسائل مذکور در پیش هم مربوط می‌شود. از نظر من علت درستی آن یادداشت به هیچ وجه مخالفت آقای مجید محمدی نیست، هم‌چنان که پسندیدن آن هم از سوی شما دلیلی بر درستی یا غلطی آن نیست. وقتی که نتوانیم تحلیل سیاسی از علمی را تفکیک کنیم، دچار این مشکلات خواهیم شد. به احتمال فراوان مطالب گذشته‌ی من به این دلیل مورد پسند واقع نمی‌شد که از من تصویری پیشینی نزد شما وجود داشته. در مرحله‌ای نماز نخواندن، گفت‌و‌گو با باری روزن، اصلاح طلب و ... و شاید امروز این تصویر به هر علتی تغییر کرده است، لذا با حسن ظن بیشتری به نظراتم نگاه می‌کنید. ولی واقعیت این است که من ترجیح می‌دهم وقتی که مطلبم خوانده می‌شود، در درجه‌ی اول به منطق درونی آن نگاه شود. این که یک نفر وقتی آن طرف میدان سیاست است، هر کاری می‌کند، دوستانش هورا می‌کشند و دشمنانش جیغ، وقتی به هر دلیل این طرف هم می‌آید، دوستان سابق و دشمنان فعلی‌اش جیغ می‌کشند و برعکس. این شیوه درست نیست و از این لحاظ با یکی از نوشته‌های اخیر شما همدلی می‌کنم (هرچند به زاویه‌ی دید شما انتقاداتی دارم). ولی این مشکل محصول همین نگاه حاد سیاسی است.

خب همه‌ی این ها را گفتم که چه؟

جناب آقای اسفندیاری؛

من تصمیم به انتشار این مطالب ندارم، ولی اگر شما این کار را کردید، مخالفتی نمی‌کنم. (فقط اطلاع دهید) هدفم هم از این همه بلندنویسی این است که به شما که هم دانش و حافظه‌ی خوبی دارید و هم قلمی در خور شأن و هم آدم زیرکی هستید، از موضع یک برادر توصیه کنم که اجازه ندهید این ویژگی‌های خدادادی با عجله در قضاوت و با عدم اعتقاد به تفکیک میان امر سیاسی و با امر علمی یا منطقی و نیز خط‌کشی‌های حاد و مغرورانه، (مشکلاتی که همه ما کمابیش داریم)، اثرات نامطلوب بر نوشته‌هایتان بگذارد. یقین دارم که رعایت این نکات شما را در انتقال پیام‌هایتان موفق‌تر خواهد کرد و برای جامعه‌ی ایران نعمتی گران‌بها خواهید بود. قدردان این نعمت خود باشید، نعمتی که خیلی‌های دیگر آن را ندارند. مطمئن هستم که این توصیه‌ی دوستانه و برادرانه را جز ادای دین و احترام به خود تلقی نخواهید کرد. هرچند در ایران مرسوم این است که هر کس دیگری را چنین توصیه‌هایی نماید، آن را دشمن خطاب کنند، ولی از نوشته‌های روشن شما برمی‌آید که مبرا از این خصلت ناپسند هستید و امیدوارم که من هم [دچار] اشتباه نشده باشم که مطلبی به این مفصلی را برای کسی بنویسم که خدای ناکرده بوی دشمنی از آن به مشامش برسد.

 موفق باشید

با احترام

عباس عبدی

۱۳۹۰-۱۱-۱۱

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 سلام جناب آقای عبدی

از پاسخ تفصیلی شما بسیار ممنونم. هچنین از نقد و تذکرات ارزنده شما. برخی واژه‌ها و تعابیری هم که سخاوتمندانه و مهربانانه درباره‌ی من بیان کرده اید از جنس «ثناء جمیل»ی است که من خود را «اهل»ش نمی یابم. ولی برخی مسائلی که در پاسخ شما آمده مرا وا می‌دارد تا نکاتی را در توضیح و یا جهت تکمیل بحث عرض کنم. اکنون که امکان این گفتگو فراهم شده به نظرم حیف است که برخی مباحث ابتر بماند. البته برای برخی موضوعات هم شاید هرگز پایانی نتوان متصور شد.

در حال من هم چند روزی فرصت می‌خواهم که پاسخ خود را خدمتتان بفرستم.

طبعا اگر مایل بودید باز هم می توانید پاسخ دهید. 

در هر مرحله ای که شما موافق باشید من علاقمند خواهم بود که این مکاتبه را در وبلاگم منتشر کنم.

 

با آرزوی توفیق

اسفندیاری

[۱۲ بهمن ۱۳۹۰]

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب اسفندیاری سلام 

از لطف شما ممنون. هر وقت فرصت داشتید اقدام کنید عجله ای نیست.

درباره انتشار هم نظرم را پیشاپیش نوشته ام. 

با احترام عبدی

[۱۲ بهمن ۱۳۹۰]

 

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 جناب آقای عبدی

با سلام

ببخشید که «مدتی این مثنوی تاخیر شد». شاید بدانید برخی مشغله های حقیر را که متاسفانه و یا خوشبختانه باعث می شود نتوانم تمام وقت به سیاست بپردازم: از خانه داری و بچه داری و مستندسازی تا رسیدگی به تعمیرات مدرسه فارسی که در شهرمان داریم. در این میان رسیدن به گرفتارانی مثل «حسین درخشان» و «مجله هابیل» هم بود. سفری هم در پیش داشتم که خود مستلزم مشغله های کثیر بود.

بخش عمده‌ی نامه‌ی پیوست را قبل از سفرم یک شب تا صبح بیدار ماندم و نوشتم. ویرایش نهایی‌اش در سفر قدری طول کشید. به هر حال از این که فرصت این گفت و گو را پیش آوردید متشکرم.

اگر مایل به پاسخ هستید بفرمایید تا من انتشار این نامه‌ها در وبلاگم را تا زمان دریافت پاسخ بعدی شما به تأخیر بیاندازم. 

 با احترام

اسفندیاری

[۱۱ اسفند ۱۳۹۰]

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

 از پاسخ تفصیلی شما به نامه قبلی متشکرم. انتظار نداشتم به نویسنده‌ای «بی‌نام و نشان» و وبلاگی «سوت و کور» و نوشته‌هایی «ناقابل»، فراتر از پیگیری حق خودتان، بذل توجهی کنید. این آمادگی شما برای همنشینی با «فقرا» قابل تحسین است و شاید ثمره‌ی وارستگی شما از «میز وزارت» و «کرسی وکالت» و «بنز سفارت» در این سه دهه باشد. آنهم در شرایطی که برخی همراهان درجه دو و سه شما در دوران دانشجویی، در این سال‌ها سفت و سخت به میزها و کرسی‌ها و بنزهایشان چسبید‌ه‌اند. و شاید همین «زهد سیاسی» است که باعث شده شما گاهی بتوانید حرف‌هایی بزنید که دیگران از  گفتن آن معذورند. دلیل دیگری که شما برای من احترام برانگیز هستید، این است که زندانی «بنگاه تجاری – سیاسی رفسجان» بوده‌اید. شما سند زنده‌ای هستید که روزگاری در این مملکت حتی چند نقد ساده‌ی اقتصادی در تنها روزنامه ی منتقد دولت، عواقبی همچون زندان به همراه داشت. در این شش- هفت سال که توپخانه‌های ده‌ها روزنامه و هفته‌نامه و ماه‌نامه و سایت و خبرگزاری، شبانه‌روز از چپ و راست بر دولت آتش فرو ریخته است، نفس «وجود» شما یادآور خوبی است برای این که فراموش نکنیم چقدر پیشرفت کرده‌ایم. دلیل دیگری هم که برای شما احترام قائل هستم این است که برای «جوانمردی» ارزش و اعتبار قائل هستید. یادم هست یک بار جمله‌ای گفته بودید با این مضمون که «مهم‌تر از تقسیم‌بندی چپ و راست و اصلاح‌طلب و اصول‌گرا در کشور ما تقسیم بندی مرد و نامرد است» که خیلی خوشم آمد. تنها با این ملاحظه که بجای «مرد» و «نامرد» بگوییم «با معرفت» و «بی‌معرفت»، که متهم به «سکسیم» نشویم.

 در نامه قبلی فراموش کردم تشکر کنم از این که نوشته‌های مرا قابل صرف وقت دانسته بودید و حتی برخی از آن ها را لایق صفت «متفاوت» برشمرده بودید. در این نامه اخیر نیز بسیار سخاوتمندانه واژه‌هایی را خرج بنده ‌کرده‌اید که همه مصداق «ثناء جمیل»ی است که من «اهل» آن نیستم. از لطف و بزرگواری شما بسیار متشکرم. دوازده سال پیش وقتی در آن جلسه‌ی پرسش و پاسخ دانشگاه شیراز دیدیم که برخلاف ادبیات رسانه‌ای تند و تیزتان، در جمع ما بسیار نرم و لطیف سخن می‌گویید، با دوستان گفتیم ایشان به قصد «جذب» آمده ‌است. ولی اکنون می‌دانم که نه شما در آن موقعیت سابق هستید که بخواهید «دل‌ربایی» کنید و نه قلب من دیگر آن طراوت جوانی برای «دل باختن» را دارد. البته انسان هرگز نباید به نفس خویش مطمئن باشد که حتی انبیاء هم فرموده‌اند «و ما أبَرِّءُ نفسی، إن النفس لأمارة بالسوء». و چه بسیار سیاست‌مدارِ «عاقله مرد» که سرِ پیری و عائله‌داری، به عشوه‌ی عجوزه‌ی‌ قدرت‌، دل و عقل و هوش خویش به باد دادند و دودمان سیاسی‌ و حتی دستاورد‌های پیشین را نابود کردند.

به پیروی از شما من هم پاسخ خود را در دو بخش تقدیم‌تان می‌کنم. بخش نخست در مورد موضوع خاص انتساب یک مطلب به شما توسط بنده است. بخش دوم هم درباره سایر مواردی است که در نامه‌ی قبل در مقام نقد و یا تذکر و توصیه بیان فرموده‌اید. همین جا لازم است خصوصا از این بخش دوم هم بسیار تشکر کنم و تأکید کنم که بسیاری از تذکرات و توصیه‌های شما را صحیح و بجا یافتم.  

 و اما بخش اول:

 از توضیحات شما چنین استفاد می‌شود که هرگز گزاره‌ای مانند «آقای x یک پفیوز سیاسی است»  را جایی ننوشته‌‌اید و اگر دیگران – از جمله آقای x و یا بنده‌ی حقیر، از نوشته‌ای از شما چنین برداشت کرده‌ایم، در واقع اشکال از ما است که «تعیین مصداق» کرده‌ایم.

در اینجا چند وضعیت قابل تصور است. چون در نامه‌ی اول شما دقیقا مشخص نبود که آیا شما مطلقِ استفاده از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» را تکذیب کرده‌اید یا صرفا انتساب مستقیم آن به یک شخص را. معلوم نبود که آیا شما ولو در مقام بیان حکمی کلی درباره یک رفتار یا کنش سیاسی، از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده بودید یا خیر؟ به عبارت دیگر تصریح نفرموده بودید که اصلا عبارت «پفیوزیسم سیاسی» در آن مقاله‌ی مورد اشاره و یا در آن کتاب مجموعه مقالات، وجود داشته است یا خیر؟ اگر استفاده از چنین تعبیری توسط شما مطلقا کذب بوده باشد و این تعبیر در هیچ نوشته‌ای از شما وجود نداشته، چه رسد به آن که به شخص خاصی نسبت داده شده باشد، در این وضعیت طبعا وظیفه بنده است که از شما عذرخواهی کنم و آن نوشته خود را اصلاح کنم. البته قابل توجه بود که شما حتی گلایه‌ی آقای زیباکلام به خودتان در این موضوع را هم فراموش کرده بودید. با این همه من حتی قدمی فراتر می‌روم و می‌گویم گلایه‌ی آقای زیباکلام هم لزوما دلیلی بر این نیست که شما حتما آن تعبیر را به کار برده باشید. چون آقای زیباکلام این گلایه را در سال ۱۳۸۷ بیان کرده‌‌اند و مقاله بنده در سال ۱۳۸۶ منتشر شده بود. این احتمال هم هست که ایشان با خواندن مقاله‌ی بنده چنین ذهنیتی برایشان حاصل شده باشد. لذا اگر شما مطلقا چنین تعبیری را به کار نبرده‌اید، بفرمایید تا بنده ضمن عذرخواهی این اشتباه خود را رسما تصحیح کنم.

 اما اگر موضع شما این باشد که آن زمان صرفا در مقام بیان یک «حکم کلی» درباره‌ی یک رفتار یا کنش سیاسی، از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده‌اید و به قول خودتان «ابعاد» آن را شرح داده‌اید، ولی هیچ مصداقی برای این حکم کلی تعیین نکرده‌اید، در این صورت هم دو وضعیت ممکن است رخ داده باشد. یک حالت این است که این حکم کلی شما در یک فضای کاملا انتزاعی و محیط تئوریک محض بیان شده که عقلاً و عرفاً امکان نسبت یافتن آن با هیچ شخص و یا فرد و یا جنبنده‌ای وجود نداشته باید. طبعا شرایط تحقق عینی این وضعیت قدری دشوار است و اگر هم ممکن باشد احتمالا بیشتر شامل حال ادبیات افرادی هم‌چون دانشمندان رشته‌ی فیزیک نظری می شود. «اهل سیاست» اما، هر گزاره‌ای که صادر کنند، طبعا مخاطبی مشخص دارد و هدف و مقصودی معین. گزاره‌های سیاسی هیچ‌گاه در خلأ صادر نمی‌شوند. البته می‌توان پذیرفت که ممکن است یک «حکم کلی» و یا یک «گزاره‌ی سیاسی» لزوما شخص خاصی را مخاطب نگرفته باشد و خطاب به یک جمع، یا یک گروه یا یک نهاد (مثل دولت) بیان شده باشد. اما به نظر می‌رسد در این مورد خاصی که محل بحث ما است، حتی شرایط این گونه هم نبوده است. به عبارت دیگر این اتفاق در چنان شرایط محدود و مشخصی بیان شده که جز آن برداشتی که بنده و خود آقای زیباکلام داشته‌ایم، تقریبا برداشت دیگری ممکن نبوده است. در واقع آن حکم «کلی» آن قدر «قیود خاص» خورده است که عملا بیش از یک «مصداق» نمی‌توانسته داشته باشد.

بگذارید برای روشن شدن بحث مثالی بزنم. اگر در حین یک گفت و گو، یکی از طرفین بحث گزاره‌ای را به عنوان نظر خویش بیان کند و طرف دیگر در مقام «بیان یک امر کلی»  بگوید هرکس به فلان گزاره معتقد باشد احمق است،  هر انسان عاقل و بالغی، و حتی برخی انسان‌های نابالغ نیز، متوجه خواهند شد که در حین این گفت و گو یک طرف  صفت «احمق» را به طرف مقابل نسبت داده است. با این که در ظاهر امر هیچ مصداقی برای صفت «احمق» مشخص نشده است. به همین ترتیب اگر در یک موقعیت و شرایط خاص، یک کنش یا رفتار خاص از یک فرد خاص سر زده باشد، و ما به عنوان ناظر یا تحلیل‌گر، به ناگاه در مقام بیان یک «حکم کلی» برآییم و آن کنش و رفتار را، با صفتی که نزد عرف عقلا توهین‌آمیز و یا ناسزا محسوب شود، توصیف کنیم، طبعا باید بپذیریم که نه تنها خود آن فرد یا گروه، بلکه سایر شاهدان و ناظران و عابران نیز، چنین برداشت خواهند کردند که ما آن صفت ناپسند و ناسزا را، البته به شیوه‌ای کمی محترمانه‌تر، به آن فرد نسبت داده‌ایم. یعنی به هر حال عمل «انتساب» صورت گرفته است.

این که شما نوشته ‌بودید «من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است» حاکی از این است که احتمالا یک «حکم کلی» وجود داشته‌است که کسی توانسته «تعیین مصداق» کند. در این صورت بنابر آنچه عرض شد و با توجه به شرایط بیان آن حکم کلی، تعیین مصداق نیز نیازمند محاسبات پیچیده‌ای نبوده و بلکه نتیجه‌ی بدیهی و مستقیم همان حکم به اصطلاح کلی بوده است. بر این اساس و در این شرایط، آنچه بنده در پی‌نوشت آن مقاله نوشته بودم در عرف عقلا نسبت ناروا و خلاف واقعی محسوب نمی‌شود. این که فرموده‌اید آقای زیباکلام «به دلایلی دوست دارند که خودشان را تعیین مصداق کنند» هم که بعید است سخنی جدی باشد. آشکار است که ایشان از این که شما این الفاظ و صفات را، ولو به شکل غیر مستقیم، حواله‌ی ایشان کرده‌اید، ناراحت شده‌اند و واکنش نشان داده‌اند. و البته من این سخن را از موضع ترحم بر ایشان نمی‌گویم. آنهایی که دست اندر کار «رتوش» چهره‌ی «بنگاه تجاری سیاسی- رفسنجان» هستند، طبعا باید «فحش خورشان هم ملس باشد».

ضمنا نوشته‌اید: «اگر کامنت با اندکی دقت مرور می‌شد، روزنامه‌ای که به آن ارجاع داده‌شده بود، صبح امروز نبود، بلکه روزنامه‌ی عصر آزادگان بود». واضح است که صرف کامنت یک فرد ناشناس در وبلاگ شما برای بنده سند و حجت نمی‌شود که در مورد نام روزنامه به قطعیت برسم. ضمن این که این فرد نیز ادعای خود را مستند به مطلب  آقای زیباکلام کرده بود ولی در آن مطلب اساسا نام روزنامه‌ای ذکر نشده بود. لذا دلیلی نداشت من نظر این کامنت‌گذار در مورد نام روزنامه را به حافظه‌ی خودم ترجیح بدهم. اما این که شما با استناد به این کامنت با قاطعیت فرموده‌اید که «در این مورد ]نام روزنامه[ آشکارا دچار نسیان شده‌اید» این شبهه را برایم ایجاد کرد که نکند آن کامنت را خود شما نوشته بودید؟! به هر حال ظاهرا شما از نام روزنامه‌ای که آن مطلب در آن چاپ شده مطلع هستید. در نتیجه احتمالا باید از خود آن مطلب هم مطلع باشید. پس از بین سه وضعیتی که در بالا تشریح شد، وضعیت اول احتمالا منتفی می‌شود. اگر چنین است ممنون می‌شوم که عنوان مطلب و تاریخ نشر را بفرمایید تا من منبع ارجاع خود را اصلاح کنم.

و اما بخش دوم:

در این بخش در چند بند به چند موضوع اشاره کرده‌اید که به تفکیک تلاش می کنم به آنها پاسخ دهم.

۱- در مورد این بند، اگرچه طبعا آن قاعده‌ی اخلاقی که مطرح فرموده‌اید و تذکر کلی که ارائه داده‌اید را می‌پذیرم، اما چون در مورد مصداق خاص در بخش اول [توضیح] داده‌ام، از تکرار صرف نظر می‌کنم.

۲- در مورد خاطره‌ی من از نماز خواندن شما و تحلیل و تفسیری که از این خاطره ارائه فرموده‌اید چند نکته را باید در مقام توضیح و پاسخ بیان کنم.

اولا، در تکمیل مطلب پیشین و نیز جهت تصحیح ذهنیت شما از آن خاطره، باید عرض کنم که مقصود من از بیان این خاطره و بیان تعجب خودم از «تصویر» شما در حال نماز این نبود که بگویم تا قبل از آن دیدار باور نداشتم که شما نماز می‌خوانید. اتفاقا من در ضمیر خودآگاه خویش کاملا یقین داشتم که شما نماز می‌خوانید. اگر در همان زمان کسی از من می‌پرسید «به نظر تو آیا آقای عباس عبدی نماز می‌خواند؟» بی شک پاسخ من مثبت می‌بود. مسئله غریب بودن و ناآشنا بودن «تصویر» شما در حال نماز خواندن بود. بگذارید دوباره مثالی بزنم تا منظورم مشخص شود. اگر کسی از من بپرسد «آیا مادربزرگ شما ورزش می‌کند؟» پاسخ من مثبت خواهد بود. اما اگر خودم مادربزرگم را با لباس ورزشی و کفش اسپرت در حال ورزش ببینم این «تصویر» برایم تازگی خواهد داشت. در واقع این تصویر خاصیت «آشنایی‌زدایی» خواهد داشت و از همین رو موجب مکث و درنگ بیننده می‌شود.

ثانیا، تصویر ذهنی که ما از شما داشتیم طبعا براساس روایت‌هایی بود که در مطبوعات و رسانه‌ها درباره‌ی شما و یا از شما خوانده بودیم. و البته این روایت‌ها، صرف نظر از جهت و سوگیری‌شان، به [دلیل] این که «روایت» بودند خواه ناخواه همه صرفا «برش‌«هایی از حقیقت بودند و همه مشتمل بر «حذف»‌هایی بودند. «حذف»‌هایی که بعضا عمدی و از روی اختیار و انتخاب بود. این که شما تصدیق فرموده‌اید که، به هر دلیلی، از ظهور و بروز برخی فرائض و رفتارهای مذهبی در محیط عمومی خودداری می‌کردید، بیانگر این واقعیت است که خودتان در برساختن تصویر بیرونی خود، از طریق حذف برخی رفتارها، عاملانه دخیل بوده‌اید. یک فعال سیاسی، به فراخور گرایش ایدئولوژیک و یا محاسبه ی سیاسی خویش، ممکن است برای حساسیت‌ها و دغدغه‌ها‌ی مردم مذهبی یا مردم غیر مذهبی ارزش و اهمیتی قائل نباشد. اما هر فعال سیاسی، خواه ناخواه ناگزیر از انتخاب کنش‌ها و رفتارهایی است که در محیط عمومی از خود بروز می‌دهد. این کنش‌ها و رفتارها‌ در شکل دهی به «تصویر عمومی» او نقش بسیار موثری دارد. هر فعال سیاسی در «مدیریت» تصویر عمومی خود فعالانه مشارکت دارد. لذا طبعا نمی‌تواند از بار مسئولیت این «تصویر» شانه خالی کند و تقصیر را صرفا بر گردن «برداشت دیگران» یا «کهکشان ذهنی دیگران» و یا «سطحی‌نگری دیگران» بیاندازد.

ثالثا، یک شهروند، اعم از مذهبی یا غیر مذهبی، حق دارد در مورد باورها و رفتارهای مذهبی و یا غیر مذهبی سیاست‌مداران و کنشگران اجتماعی که قرار است در تعیین سرنوشت او و جامعه‌اش نقش داشته باشند، حساس باشد. این به هیچ وجه امر «وحشتناکی» نیست. میلیون‌ها رای دهنده‌ی مذهبی آمریکایی حق دارند در مورد باورها و رفتارهای مذهبی  کاندیداهای ریاست جمهوری‌شان حساس باشند و یا پرسش داشته‌باشند. آنها حق دارند  سیاستمداران مذهبی را بر سیاستمداران غیر مذهبی ترجیح بدهند. میلیون‌ها رای دهنده غیر مذهبی اروپایی هم حق دارند به شیوه‌ای معکوس در مورد رفتارها و باورهای سیاستمداران حساس‌باشند و اگر نامزدی باور و رفتار مذهبی داشت، او را نامعقول و غیر قابل اعتماد بدانند و به او رای ندهند. البته یک سیاست‌مدار مذهبی ممکن است در شرایطی تظاهر به سکولار بودن بکند و یک سیاست‌مدار سکولار هم ممکن است در شرایطی تظاهر به مذهب بکند. نمونه‌اش همین «میت رامنی» کاندیدای جمهوریخواه است که زمانی که می‌خواست فرماندار ایالت عمدتا «لیبرال نشین» ماساچوست بشود تظاهر به «لیبرال بودن» می‌کرد و اکنون که می‌خواهد رای محافظه‌کاران و مذهبی‌های آمریکا را در انتخابات ریاست جمهوری داشته‌باشد، تظاهر به دین‌داری می‌کند. اما به هر حال سیاست‌مداران معمولا از انجام کاری که به «تصویر عمومی‌»شان لطمه بزند خودداری می‌کنند. لذا به نظر من این که برخی سیاست‌مداران اصلاح‌طلب ما، از عمومی کردن باورها و رفتارهای مذهبی خود پرهیز می‌کردند، بیشتر ناشی از این بود که احساس می‌کردند «ضرری» از این ناحیه متوجه آنها نمی‌شود. تحلیل آنها از شرایط موجود و وضعیت جامعه و گرایش‌های جوانان و وزن جریان مذهبی و تأثیر روحانیت و علما به گونه‌ای بود که باعث می‌شد چندان دغدغه‌ای برای توجه به توده‌های مذهبی جامعه نداشته‌ باشند و در برج‌های عاج حزبی و روشنفکری و روزنامه‌نگاری، که از قضا اغلب در نیمه شمالی شهر تهران واقع بود، به کار و بار خود مشغول باشند و گمان کنند که رأی اکثریت همچون «مهریه» عند المطالبه در اختیارشان است.

رابعا، قبول کنید که در میان اصلاح‌طلبان ما نیز کسانی بوده‌اند که در دهه شصت ژست حزب‌اللهی دو آتشه داشتند و در نیمه دوم دهه هفتاد گفتار و رفتارشان چنان بود که گویی از شکم مادر لیبرال و سکولار زاده شده‌اند. به باور من، اساسا یکی از ابعاد مهم پروژه «اصلاحات» و حتی معنای حقیقی این واژه، به «اصلاح» چهره‌ی همین افراد باز می‌گشت. و البته لازمه‌ی این کار ایجاد فضایی برای یک «فراموشی جمعی» نسبت به دهه‌ی شصت بود. شبیه این [پروژه] البته در کشورهای دیگر هم پس از دوران بحران یا جنگ داخلی و تنش فرقه‌ای سابقه داشته است. بنای حزب «المستقبل» «رفیق حریری» در دوران طولانی نخست وزیری‌اش بر یک «فراموشی جمعی» نسبت به وقایع جنگ داخلی لبنان در دهه هفتاد میلادی استوار شده بود. قرار نبود کسی از گذشته سوال کند و یا از نقش و مسئولیت اشخاص و گروه‌ها در وقایع پیشین بپرسد. مثل [دوران دوم خرداد در] کشور ما رسانه‌ها و مطبوعات پر بود از مسائل «گل و بلبلی» و حرف‌های زیبا و قشنگ درباره‌ی «آینده». هیچ‌کس از «گذشته‌»ی ‌کسانی که آن حرف‌های زیبا و قشنگ را می‌زدند سوالی نمی‌پرسید. اگر می‌پرسید هم در آن «سر و صدا» و «بزن و بکوب» اصلا شنیده نمی‌شد. البته یادم هست شما در همان جلسه‌ی دانشجویی شیراز اشاره کردید که یک بار در اوایل دهه‌ی هفتاد در «روزنامه سلام» مقاله‌ای نوشته بودید و در آن پیشنهاد کرده بودید که هرکس به اشتباهات گذشته‌ی خودش اعتراف کند. پیشنهاد خوبی بود. ولی نمی‌دانم چرا بعد از دوم خرداد که دوباره جناح شما به قدرت بازگشت، این پیشنهاد پیگیری نشد؟

خامسا، این که فرموده‌اید «نماز را برای خدا می‌خوانند» طبعا حرف درستی است. اما قطعا شما به عنوان یک فرد مذهبی می‌دانید که حتی نماز – که در قیاس با جهاد و حج و خمس و زکات و امر به معروف و نهی از منکر  - از فرائض نسبتا شخصی‌تر مذهب ما محسوب می‌شود - تا چه اندازه ابعاد اجتماعی و عمومی‌اش – همچون جمعه و جماعت – در قرآن و سنت مورد تأکید قرار گرفته است. درست است که عده‌ای تظاهر می‌کنند و عده‌ای دیگر نانِ دین می‌خورند. به تعبیر محمدرضا نیکفر، «دین‌داری‌» برای عده‌ای نوعی «سرمایه‌داری» شده است که موجب ایجاد «ارزش افزوده» مادی و اجتماعی می‌شود. [نظریه‌پردازانِ] «حکومت دینی» طبعا باید برای این نقدِ جدی – که به نظرم بسیار با اهمیت‌تر از  ادعاهای سطحی برخی مدعیان روشنفکری دینی و روزنامه‌نگارانِ «عشق جنجال» درباره قرآن و امام زمان است – پاسخی درخور [بیابند]. اما آیا تظاهر و ریاکاری و سودجویی عده‌ای دلیل می‌شود که ما جنبه‌ی عمومی و اجتماعی فرائض دینی را تعطیل کنیم و از هرگونه حضور در مجامع و محافل مذهبی پرهیز کنیم؟

اگر خاطرتان باشد پس از انتخابات ۱۳۸۴ و شکست حیرت‌انگیز احزاب و گروه‌های اصلاح‌طلب و بی‌اعتنایی مردم به خیل روشنفکران – اعم از دینی و سکولار و لیبرال و مارکسیست - که تمام قد در حمایت از «بنگاه تجاری – سیاسی رفسنجان» به میدان آمده بودند، آقای «حمیدرضا جلایی‌پور» که هم حزبی‌ شما بودند، در تحلیلی به این نکته اشاره کردند که یکی از نقاط ضعف اصلاح‌طلبان و روشنفکران مذهبی این بود که به مناسک جمعی مذهبی توجهی نداشتند. البته همان زمان «عبدالکریم سروش» سریعا در مقام پاسخ برآمد و خیلی صریح گفت که اساسا راه روشفکری دینی از هیأت و مجلس عزاداری جدا است. حتی تلویحا تأکید کرد که اصلا همین مجالس و محافل است که مانع و مشکل اصلاحات است (نقل به مضمون). و البته با چنین رویکردی طبیعی است که این جناب روشنفکر آن قدر از مردم و جامعه‌اش دور باشد که در انتخابات سال ۱۳۸۸ طرفدار نامزدی بشود که آراء او از آراء باطله هم کمتر باشد.

سادسا، نوشته‌اید «حداقل در یک‌سوم از یادداشت‌های من، ارجاع به مطالب اسلامی و دینی و ... وجود دارد». همان طور که تاکید کردم منظور من از آن خاطره اصلا این نبود که شما را انسانی مذهبی نمی‌دانستم. ولی بپذیرید که صرف ارجاع به مطالب اسلامی و دینی هم دلیل بر «مذهبی» بودن یک نویسنده نمی‌شود. در آثار افرادی مثل «کسروی» و «دشتی» هم ارجاع به مطالب اسلامی و دینی فراوان بود.

سابعا، در مورد آن طرح تحقیق «دین‌دار ‌سنجی در خیابان ولی عصر» و متدولوژی آن و جامعه‌ی نمونه‌ی آن و نتیجه‌ای که قصد داشتید از آن بگیرید و ابعاد سیاسی این آزمایش، حرف‌هایی هست که به جهت پرهیز از اطاله‌ی کلام صرف‌نظر می‌کنم. شاید کمی بی‌ربط باشد ولی این مثال مرا به یاد یکی از مقالات چندی قبل «اکبر گنجی» انداخت که در آن او صرفا با استناد به دو رساله‌ی دانشجویی در دانشگاه تهران مدعی شده بود که مردم ایران  اعتماد و اعتقاد خود به علما و روحانیت را از دست داده‌اند و تأثیر «هنرپیشه‌ها» و «ورزشکاران» و «خواننده‌ها» بر مردم بیشتر از تأثیر آنها است. از این مقدمه هم بلافاصله نتیجه گرفته بود که فعالان سیاسی و روشنفکران و تحلیل‌گران اصلا نیاز نیست در تحلیل خود از اوضاع سیاسی ایران و در معادلات و محاسبات، نقش و وزنی برای علما و روحانیت قائل باشند. واضح است که اگر چنین داده‌های سست و بی‌پایه‌ای مبنای تحلیل باشد، آن گاه تحلیل‌گر ناچار می‌شود برای توجیه واقعیت‌های متعارض، به تفسیرهایی همچون «ساندیس» و «اتوبوس» و «تقلب» متوسل شود. کوتاه سخن آن که به اعتقاد من از آن «آزمایش» در خیابان ولی عصر خیلی نمی‌توان نتایج عام و کلی در مورد دین‌داری و بی‌دینی مردم گرفت. اگرچه منکر این «واقعیت» هم نیستم که عده‌ای به خاطر شغل دولتی خود ظاهرسازی مذهبی می‌کنند و اساسا این واقعیت را آنقدر بدیهی می‌دانم که اثباتش نیاز به آزمایش ندارد.

 ۳- در مورد درصد بندی دانشجویان بر اساس گراش سیاسی آنها:

اولا، من ادعایی نکردم که چند درصد چه گرایشی داشته و یا دارند. ثانیا در مورد نسبت این «درصد» با «حقانیت» یا «عدم حقانیت» موضع دانشجویان هم ادعایی نکردم که شما در پاسخ مواردی را اشاره فرمود‌ه‌اید. تنها حرف من این بود که برای شما و امثال شما در آن سال‌های اوج جریان دوم خرداد، احتمالا مفید بود که با یک سالن پر از دانشجوی مخالف خودتان هم مواجه شوید، در کنار آن همه سالن پر از دانشجوی موافق‌ که برای‌تان کف و سوت می‌زدند. درست می‌فرمایید که ما در «اقلیت» بودیم. ولی این دلیل نمی‌شد که «انکار» شویم یا «نادیده» گرفته شویم. چه رسد به آن که «تحقیر» شویم. البته همین که شما به جمع ما آمدید نشان می‌داد که برخلاف برخی دیگر دوستان‌تان اهل چنین «انکار» و «تحقیر»هایی نیستید.

ثانیا، شما به عنوان یک فعال سابق دانشجویی خوب می‌دانید که در شرایط معمول حدود ۸۰ درصد دانشجویان مشغول درس و مشق و زندگی و جوانی خود هستند و اساسا درگیر فعالیت سیاسی و تشکیلاتی نمی‌شوند. در دانشگاه‌های غربی هم تعداد اعضای تشکل‌های سیاسی معمولا از حد ۱ یا ۲ درصد دانشجویان دانشگاه فراتر نمی‌رود. اگر واقعا بنابه گفته‌ی شما ۱۵ درصد دانشجویان، عضو یا حامی تشکل‌ ما بوده و یا باشند، بدین معنی است که مثلا در دانشگاه تهران با ۴۰ هزار دانشجو، ما حدود ۶۰۰۰ دانشجوی معتقد و پای کار داریم که عدد  فوق‌العاده خوبی است. حتی اگر نصف این هم درست باشد به نظرم کافی است و جای شکرش باقی است. 

 ۴-  بحث نسبت «تحلیل» و «سیاست» و نسبت «علم» و «سیاست» همان طور که اشاره کرده‌اید بحث مفصلی است که در این مجال نمی‌گنجد. من متاسفانه نوشته‌های شما در این موضوع را ندیده‌ام. اما این که فرموده‌اید «در تحلیل علمی اهمیت ندارد که چه کسی سخنی را می‌گوید و مخاطب آن کیست، در حالی که در تحلیل سیاسی هر دو مسأله مهم است» نشان می‌دهد که تعریف شما از «علم» و «سیاست» با تعریفی که من دارم متفاوت است و این شاید دور از انتظار هم نباشد. شما در فضای کلاسیک و پوزیتیویستی حاکم بر علوم اجتماعی ایران تنفس کرده‌اید که به «علوم اجتماعی» قداست و قطعیتی هم ردیف «علوم پایه» و «علوم تجربی» می‌بخشد. اما من در وادی «مطالعات فرهنگی» چند قدمی زده‌ام که متفکران آن اساسا با «علم» نامیدن «علوم اجتماعی» هم مشکل دارند و بیشتر موافق تعبیر «نظریه‌های اجتماعی» هستند. و به راستی مگر می‌شود در تحلیل «جامعه‌شناختی» این که «چه کسی» سخن می‌گوید مهم نباشد؟ مگر می‌شود «مارکسیست» بودن یا «فمینیست» بودن یک جامعه‌شناس را نادیده گرفت هنگام خواندن تحلیل او؟ مگر می‌شود در تحلیل‌ جامعه‌شناختی، زبان و فرهنگ و جنسیت و نژاد و دین و ایدئولوژی تحلیل‌گر تأثیر نداشته باشد؟ مگر می‌شود یک مدعی «جامعه‌شناسی» حقوق‌بگیر وزارت خارجه‌ی آمریکا یا وزارت خارجه‌ی انگلیس باشد و این «منفعت مالی» در تحلیل او اثری نداشته باشد؟ همان آزمایش «دین سنجی در خیابان ولی‌عصر» را در نظر بگیرید. اگر بپرسیم شخص شما اصولا به چه دلیل نیاز پیدا کردید که چنین آزمایشی انجام دهید چه پاسخی می‌دهید؟ آیا این پاسخ نسبتی با هویت شما و موضع سیاسی شما و نوع حکومت شما و شرایط فرهنگی حاکم بر جامعه‌ی شما و دین و مذهب شما و درک شما از تک تک این مفاهیم ندارد؟ چه طور می‌توان انتظار داشت تحلیلی که از آن «آزمایش» برمی‌آید، نسبتی با «تحلیل‌گر» نداشته باشد؟ اصلا همین که تهران را برای این «آزمایش» انتخاب کردید، و خیابان ولی عصر را، آیا به «شما» ربطی ندارد؟

 ۵- این که نوشته‌اید «من فکر می‌کنم که در مجادلات سیاسی حمله و حتی تحقیر و متلک با رعایت شرایطی ایراد ندارد»، از جهت صراحت و شفافیت قابل تقدیر است. اما اولا شرایطی که شما برای این کار برشمرده‌اید خیلی کمکی به تعیین معیار در این زمینه نمی‌کند. این که گفته‌اید این موارد باید مثل «نمک و ادویه غذا» باشد و «زیادتر از حد» نباشد، طبعا می‌تواند محل اختلاف شود. چون ذائقه‌ها و سلیقه‌ها متفاوت است. شاید از نظر افرادی اطلاق عنوان «پفیوزیسم سیاسی» به یک کنش یا رفتار سیاسی، همان «نمک و ادویه بیش از حد» محسوب شود که باعث می‌شود غذا قابل تحمل نباشد. ولی از نظر شما ممکن است غذا با این حد از «ادویه» هم مطبوع و دلپذیر باشد. البته به نظر می‌رسد پس از چند سال وقتی ناگهان بوی همین غذا به مشام‌تان خورد، ابتدا به قول خودتان «جا خوردید». اما جالب است که شما که چنین دیدگاه بازی در این زمینه دارید، چرا در نامه‌ی نخست خود از یک کنایه‌ی کوچک بنده گلایه کرده و آنرا مصداق تحقیر دانسته بودید؟

 ۶- در مورد آن یادداشت پس از انتخابات، بدیهی است که مقصود من این نبود که بگویم شما در آن یادداشت یک «راهکار علمی» برای ارزیابی صحت انتخابات ارائه کردید. ولی این که اکنون نوشته‌اید در آن یادداشت صرفا  «معیاری برای نظر جناح‌های درون حکومت به صحت انتخابات ارائه کرده‌ام و نه برای خودم و دیگران یا شما» با برخی شواهد و قرائن در تعارض است. شما هنگام بازنشر این یادداشت در وبلاگ خود، در معرفی آن نوشته‌اید: «این یادداشت به نحوی به تحلیل من از اتفاقات رخ داده در شمارش و اعلان نتایج آرا مربوط می شود که در روزنامه اعتماد ملی (۳۰- ۰۴- ۸۸) چاپ شده است.» به عبارت دیگر تصریح کرده‌اید که این یادداشت به تحلیل «خودتان» از «اتفاقات رخ داده در شمارش آرا و اعلان نتایج آرا» باز می‌گردد. پس موضوع آن صرفا تحلیل اختلاف دو گروه درون حاکمیت نیست و یادداشت نتایج فراتری دارد. ضمن این که در متن یادداشتِ شما هم جمله‌ی وجود دارد که به نظرم در این خصوص بسیار گویا است. نوشته‌اید: «چالش موجود میان دو گروه از جناح حاکم نسبت به انتصاب معاون اول، انعکاسی است از واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد ماه». پس از نظر شما این چالش و نتیجه آن با  «واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد» نسبتی دارد. برداشت من از این چند قرینه این است که شما در آن مقطع حدس زده بودید که آن معاون اول به سرعت و به زودی برکنار خواهد شد و این را هم نشانه‌ای می‌دانستید از عدم صحت نتایج انتخابات. شاید آن زمان هنوز نسبت به نتایج شبهه داشتید. چون در انتهای یادداشت نوشته‌اید «آینده در این باره قضاوت خواهد کرد» و خوب وقایع روزهای بعد «واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد» را به خوبی منعکس کرد. انتظار من به عنوان یک خواننده این بود که شما در یادداشت هفته بعد ارزیابی خود از این ماجرا را از طریق «نشانه‌شناسی قدرت» ارائه دهید. اما این انتظار برآورده نشد. در این انتظار می‌مانم که روزی تحلیل خود از سلامت انتخابات را، که فرموده‌اید «با تحلیل رایج در جنبش سبز متفاوت است» به طور «رسمی و صریح» اعلام نمایید.

 ۷ – نوشته‌اید «به احتمال فراوان مطالب گذشته‌ی من به این دلیل مورد پسند واقع نمی‌شد که از من تصویری پیشینی نزد شما وجود داشته. در مرحله‌ای نماز نخواندن، گفت‌و‌گو با باری روزن، اصلاح طلب و ... و شاید امروز این تصویر به هر علتی تغییر کرده است، لذا با حسن ظن بیشتری به نظراتم نگاه می‌کنید.» اگر منظورتان از این سخن  این است که بگویید من تغییر کرده‌ام، تلاشی جهت نفی آن نخواهم کرد. اما چه تغییری و در چه سطحی؟ قبلا توضیح دادم که در موضوع «نماز خواندن» منظور من به درستی منتقل نشده بود. صرف نظر از این مورد، یک احتمال دیگر هم می‌توان داد و آن این که شما هم تغییر کرده‌اید. خودتان در نامه‌ی نخست اشاره‌ی سربسته‌ای کرده بودید به مرور نوشته‌های قدیمی‌تان در کتاب «انقلاب علیه تحقیر». قبول دارید که در آن دوران و زمانه، نگاه ‌شما و موضع شما و حتی ادبیات شما، به هر دلیلی، متفاوت از امروز بود؟ شما آن زمان عضو شورای مرکزی حزب مشارکت بودید. حزبی که اکثریت مجلس را در اختیار داشت. این که امروز به هر دلیل جدایی و فاصله‌ای میان شما و آن جریان افتاده است، طبعا باعث شده مواضع‌تان هم قدری «متفاوت» باشد. و این «تفاوت» طبعا برای بنده جذاب است. همان طور که «متفاوت» بودن برخی نوشته‌های من ممکن است برای شما جذاب بوده باشد.

در مورد اشاره‌ی من به واکنش آن «جامعه‌شناس جنگ‌طلب» هم همان‌طور که قبلا اشاره کردید میدان سیاست، مثل میدان جنگ است. رجز می‌خوانند، تشویق می‌کنند، هو می‌کنند. از جهاتی هم شبیه میدان فوتبال است. اگر در میدان فوتبال تماشاگران تیم رقیب شما را تشویق کنند، طبعا بدون نیاز به هرگونه بحث فلسفی درباره حق و باطل، متوجه می‌شوید که یک جای کارتان عیب دارد. اگر تماشاگران خودی شما را تشویق کنند مشخص است که کار خودتان را درست انجام داده‌اید. البته در سیاست، [همیشه] دوست و دشمن به اندازه‌ی فوتبال از یکدیگر متمایز نیستند و گاهی تشخیص آن ها از یکدیگر دشوار است. شما حق دارید که در مورد میزان نزدیکی و یا دوری موضع من و [موضع] آن جامعه‌شناسِ جنگ طلبِ حقوق‌بگیرِ دولتِ آمریکا با خودتان هر قضاوتی داشته باشد. اما من تردیدی ندارم که به شما بسیار نزدیک‌تر هستم تا به او. دلیل خشم او از نوشته‌ی شما برای من قابل درک است. قبول دارم مخالفت دشمنان و یا موافقت دوستان لزوما و همیشه معیاری برای تشخیص حق و باطل نیست. ولی معمولا یک نشانه‌ی معنادار است.

 در انتها اگر جسارت نباشد، اجازه دهید من هم از موضع برادر کوچک‌تر توصیه‌ای به شما داشته باشم. چرا که شما را در موقعیتی تقریبا استثنایی برای انجام یک امر مهم و مغفول و بر زمین مانده می دانم.

 جناب آقای عبدی!

مرور خاطرات گذشته بار مسؤولیتی بر دوش ما قرار می‌دهد. مسؤولیتی خطیر و ضروری که لازمه‌ی تداوم طریق در مسیر «آینده» است. پیشتر اشاره کردم که شما به گفته ی خودتان یک بار در «روزنامه سلام» در خصوص اهمیت این مسؤولیت سخن گفته بودید. این مسؤولیت، مسؤولیت «نقد گذشته خویش» است. مسؤولیتی که معمولا اهل سیاست به دلیل ملاحظات گوناگون از آن شانه خالی می‌کنند. فقدان نقد گذشته پیامدهای منفی زیادی دارد. اما پیامدی که غالبا مرا رنج می‌دهد، اثر آن بر نسل جوان امروز و فردا است. نسلی که از وضع گذشته و شرایط نسل‌های قبل و مسیری که طی شده، و علل ناکامی‌ها و مشکلات و نواقصی که پیش آمده بی اطلاع باشد، طبعا در معرض یأس و بدبینی و سیاه‌ اندیشی است و بعید نیست در دام امثال آن «جامعه شناس جنگ طلب» بیفتند. بگذارید این را هم صریح بگویم که من، معتقدم که انتخابات «دوم خرداد» برکات زیادی برای کشور داشت و «انقلاب را تا مدت‌ها بیمه کرد» و کمک کرد که برخی آفات و نواقص، خصوصا در آداب حکمرانی دولتمردان و نحوه‌ی تعامل آنها با مردم، آشکار شده و اقداماتی برای اصلاح و تغییر امور انجام شود. و البته معتقدم این فرایند اصلاحی پس از «سوم تیر» و انتخاب رییس جمهوری «از جنس مردم» به مراتب با قوت و قدرت بیشتری پیش رفت. اما فقدان «نقد» اصلاحات، خصوصا توسط خود اصلاح‌طلبان، باعث شده که حتی دستاوردهای اصلاحات هم رفته‌رفته به فراموشی سپرده شده و یا بی ارزش قلمداد شود. اگر نقد اصلاحات به موقع انجام شده بود و درس‌های لازم از علل شکست اصلاحات گرفته می‌شد، شاید «جنبش سبز» دچار چنین سرنوشتی نمی‌شد و بر کشور ما و منافع ملی، آن همه آسیب و زیان وارد نمی آمد. شما در همان مقاله‌ی «مسؤولیت اپوزیسیون» به نکات جالبی در این خصوص اشاره کرده بودید. از جمله اشاره به این طنز تلخ که امروز خواسته‌های جنبش سبز، چیزهایی است که قبل از به وجود آمدن این جنبش وجود داشت! به راستی آیا چرایی و علل به وجود آمدن این دور باطل و این سیاست‌ورزی عبث شایسته‌ی نقد نیست؟ آیا می‌توان همه‌ی ناکامی ها و مشکلات را به حاکمیت و برخورد نیروهای امنیتی و بگیر و ببند و زندان تقلیل داد؟ آیا اصلاح طلبان و سران جنبش سبز هیچ خطا و اشکالی نداشتند؟ بگذارید با خاطره‌ای دیگر از همان جلسه‌ی دانشجویی که در شیراز با شما داشتیم، یک نمونه از این نقدها را از موضع یک «اصلاح طلب منصف فرضی» عرض کنم و این نامه را خاتمه دهم.

در آن برنامه، دوستم آقای سید احسان قاضی‌زاده، که مجری جلسه بود، از شما پرسید «شما چه نقشی برای ولی فقیه در اصلاحات قائل هستید؟». پاسخ‌تان بسیار «رندانه» بود. گفتید: «هر کس بر اساس وزن و نفوذی که در جامعه دارد می‌تواند در اصلاحات نقش ایفا کند.»‌ بسیاری از ما طبعا آن روز فهمیدیم که منظور شما از این جمله چه بود. آن روزها دوستان شما سرمستِ ۲۰ میلیون رأی آقای خاتمی و مغرور فتح مجلس ششم بودند. آن قدر اعتماد به نفس‌شان بالا بود که حتی دلیلی نمی‌دیدند که استراتژی «فتح سنگر به سنگر قدرت» را مخفی کنند. بیش از آن که بیندیشند با قدرت به دست آمده از فتح دو - سه سنگر اول چه بکنند، در اندیشه‌ی فتوحات بعدی بودند. اصلا به نظر می‌رسید کار را تمام شده می‌دانستند. با چند آزمایش «دین‌سنجی» و پیمایش «نگرش‌سنجی» به این جمع‌بندی رسیده‌ بودند که «علما» و «روحانیت» دیگر از گروه‌های مرجع مردم نیستند و «هنرپیشه‌ها» و «ورزشکاران» و «روزنامه‌نگاران» جای آنها را گرفته‌اند. طبعا برای «دیگران» هیچ «وزنی» قائل نبودند. آن گاه که رهبر انقلاب، برخلاف بسیاری از روحانیون و سیاسیون دیگر که «اصلاحات» را جز «افساد» نمی‌دانستند، رسما «اصلاحات» را به رسمیت شناختند و حتی بر ضرورت آن تأکید کردند، برای دوستان شما چندان اهمیتی نداشت. آنگاه که در برابر پیشنهاد ابطال انتخابات دوم خرداد و پیشنهاد سرنگونی دولت و پیشنهاد ابطال انتخابات مجلس ششم و خیلی از پیشنهاد‌های دیگر «مخالفت» کردند، شاید دوستان شما این‌ها را تفسیر به  «ضعف» می‌کردند.

وقتی رهبر انقلاب «اصلاحات» را به عنوان «مبارزه با فقر و فساد و تبعیض» پذیرفتند، دوستان شما بی اعتنایی و حتی مخالفت کردند. حاضر نبودند در هیچ «پروژه‌ی مشترکی» مشارکت کنند. آن قدر خود را «عین حق» می‌دانستند که نمی خواستند حتی در یک «لانگ شات» با «دیگری» دیده‌ شوند. درست است که مبارزه با «فقر و فساد» اصلا مسئله‌ی اصلاحات نبود. خصوصا «اصلاحات»ی که در ائتلاف با «بنگاه تجاری – سیاسی رفسنجان» به قدرت رسیده بود و پست‌های کلیدی کابینه را در عوضِ «خدمات دریافتی» به بنگاه مذکور واگذار کرده بود. اما آیا این که شخص اول مملکت رسما پذیرفته بود که در کشور ما «تبعیض» وجود دارد ارزش نداشت تا دوستان شما را وارد «مذاکره» در راستای یک «پروژه ی مشترک» کند؟ دست کم برای تبیین و تعریف «تبعیض» و ابعاد آن و پیدا کردن راه‌حل‌هایی برای کاستن آن؟ مگر شعار «حقوق بشر» غیر از شعار «رفع تبعیض» است؟ چرا اصلاح‌طلبان لااقل بر پایه‌ی همین محور حاضر به «تعامل» نشدند؟ آیا احساس نمی‌کردند که در مقابل قدرت علمای سنتی حوزه‌ی قم، در زمینه رفع برخی تبعیض‌ها – مثلا میان زن و مرد و مسلمان و غیر مسلمان و شیعه و سنی - نیازمند چنین «تعاملی» هستند؟ مگر اساس سیاست‌ورزی مدرن مبتنی بر «مذاکره» و «تعامل» نیست؟ چرا اصلاح طلبان که در دنیا شعار «گفت و گوی تمدن‌ها» می دادند، در داخل کشور خود را بی نیاز از «مذاکره» و «تعامل» می‌دیدند؟

مشکل این بود که دوستان شما در حالی که می‌‌گفتند «ایران برای همه ایرانیان» ولی در عمل یک بخش بسیار تأثیرگذار جامعه، و یکی از ریشه‌دارترین و فراگیرترین نهادهای آن را نادیده می‌گرفتند. می‌گفتند که اصلاح‌طلب هستند، اما راه و روشی که انتخاب کرده بودند «اصلاح طلبانه» نبود. اگر اصلاح‌طلب بودند قاعدتا باید الگوی انگلستان و ژاپن را پیش‌رو قرار می‌دادند. البته در نظر، «مغز متفکر اصلاحات» گاه تاکید می کرد که «مشروطه خواه» است. اما در تبلیغات انتخابات مجلس ششم همان جناب مغز متفکر در ورزشگاه شهید شیرودی گفت که «خانه ملت» نیازمند «خانه تکانی» است و تلویحا رقبای خود را به «زباله» تشبیه کرد. در عمل آرایش سیاسی‌شان چنان بود که بیشتر الگوی «فرانسه» را تداعی می کرد. گاه رفتار به حدی تند و افراطی بود که به نظر می رسید «گیوتین»ها را هم آماده کرده‌اند. فراموش کرده بودند که در انقلاب فرانسه، «نهاد دین» همواره متحد سلطنت و مخالف تغییر و بی‌اعتبار در میان مردم بود. ولی در ایران هیچ کدام از نهضت‌های صد سالِ اخیر، بدون  همراهی و حمایت «روحانیت»، امکان پیروزی نداشت.

بگذریم... مجددا تاکید می کنم که نقد و نظر فوق را از موضع یک «اصول گرا» بیان نکردم. طبعا دلیلی وجود ندارد که یک «اصول گرا» غم و غصه‌ای به خاطر شکست «اصلاحات» و شکست «جنبش سبز» داشته باشد. نقدهای شخص من به «اصلاحات» و «جنبش سبز» نیز اساسا از جنس دیگری است. این موارد را سعی کردم با ادبیات و ادله‌ای از جنس «اصلاح‌طلبی» بیان کنم تا نمونه و مثالی باشد از آن نقدهایی که به نظرم در این شرایط و زمانه لازم است. ممکن است شما این موارد خاصی که مطرح شد را قبول نداشته باشید. ممکن است بیان چنین مواردی، در حالی که برخی دوستان‌تان در زندان هستند را «نامردی» بدانید. ولی به نظرم عدم بیان این نقدها هم «نامردی» در حق نسل جوانِ اصلاح طلب است که امثال شما باید برای «آینده» به فکر آنها باشید. این است معنای آن عبارت «اصلاحات مرد، زنده باد اصلاحات» که آن «مغز متفکر» خیلی زود حقیقتش را فهمید و گفت. لذا بعید می‌دانم ضرورت چنین نقدهایی را منکر شوید. و بعید می دانم منکر این حقیقت باشید که «فقدان ظرفیت برای به رسمیت شناختن دیگری» و «عدم آمادگی برای مذاکره و تعامل با دیگری» عارضه‌هایی در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ما هستند که چپ و راست و سکولار و مذهبی و اصلاح طلب و اصول‌گرا، علی‌رغم همه‌ی ادعاها و ژست‌هایی که ممکن است وجود داشته باشد، تقریبا به یک اندازه گرفتار آن بوده و هستند. شما که از قیود ملاحظات حزبی و جناحی رهاتر هستید، شما که گرفتار میز و کرسی و بنز نیستید، شما که از درون و از نزدیک شاهد دو تجربه‌ی «اصلاحات» و «جنبش سبز» بوده اید، و شما که در نقد اجتماعی و سیاسی تجربه و تبحر دارید، در موقعیت و فرصتی استثنایی برای چنین «نقدی» هستید. 

شاید بیان برخی مطالب از سوی من، با توجه به این که امکان پاسخ برای شما ممکن است مقدور نباشد، اخلاقا درست نباشد. البته به گمانم شما طی سال‌ها تجربه‌ی روزنامه‌نگاری، مهارت‌های لازم برای بیان حرف های خود تحت هر شرایطی را پیدا کرده‌اید. این حرف‌ها هم مدت‌ها در دلم مانده بود و این فرصتِ پیش آمده برای «گفت و گو با دیگری»، هم فرصت کم‌یابی بود. دوستان شما چون همواره خود را در موضع «اکثریت مطلق» و ما را در موضع اقلیت ناچیز ده - پانزده درصدی دیده‌اند، کمتر به ما و حرف‌ ما اعتنایی ‌کرده‌اند. اکنون که کسی از شما پیدا شده که «اهل گوش دادن» باشد، حیف دیدم که ناگفته‌هایم را بازگو نکنم.

اگر در این نوشته «کنایه» یا «اشاره‌»ای بود که حمل بر «بی ادبی» شد، امیدوارم با بزرگواری خود ببخشید. اگرچه سعی کردم «نمک و ادویه» این نامه از حد مجاز فراتر نرود.

 با احترام و آرزوی توفیق،

شهاب اسفندیاری

۱۱ اسفند ۱۳۹۰

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 سلام جناب آقای اسفندیاری

من سعی می کنم تا چند روز آینده پاسخ مختصری بدهم هر چند این تبادل نامه ها بیش از آن که به گفتگو نزدیک شود از آن دور شده است.

با احترام عبدی
[۱۲ اسفند ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

 جناب آقای اسفندیاری

باسلام

همانطور که نوشتم پاسخ شما را زودتر تهیه کرده بودم اما به دلیل آن که قادر به تایپ مطالب بلند نیستم و از این نظر وابسته به اولاد هستم! لذا در تایپ  و در نتیجه ارسال آن تاخیر شد.

با احترام عبدی

[۱۸ اسفند ۱۳۹۰]

 

 بسمه‌تعالی

جناب آقای اسفندیاری

با سلام و احترام

از لطف و گمان نیک شما نسبت به خودم ]سپاسگزارم[. همانطور که در پاسخ اولیه و کوتاه خود پس از دریافت نامه اخیر شما نوشتم، این نامه‌‌‌نگاری از هدف اولیه‌ای که مورد نظرم بود دورشده‌است، لذا تصمیم داشتم که پاسخ کوتاه و تشکرآمیزی تقدیم و زحمت مجددی برای شما با این‌همه اشتغالات که در ایمیل فرموده‌ بودید فراهم نکنم. اشتغالاتی که حتی یکی از آن‌ها را‌ من ندارم که خوشبختانه یا بدبختانه نمی‌توانم داشته‌باشم. ولی در ادامه به ذهنم رسید که یک بار دیگر هدف خود را از نوشتن نامه اول برای شما شرح دهم شاید در نحوه نگاه شما به موضوع تغییری حاصل ‌شود.

آقای اسفندیاری

همانطور که نوشته‌اید وبلاگ شما خواننده چندانی ندارد، و نوشتن یک مطلب علیه بنده در این وبلاگ اهمیتی برایم ندارد که حتی زحمت پاسخگویی به آن را به خود بدهم. وقتی که در نشریات و رسانه‌های آنچنانی انواع و اقسام توهین‌ها و اتهامات را علیه من زده‌اند و کوچکترین توجهی به آن نکرده‌ام، پس دلیلی نداشت که درباره مطلب شما بخواهم تا این حد درازنویسی کنم. پس چرا نوشتم؟ اول این که از نظر بنده تیراژ اهمیتی ندارد، لذا اگر وبلاگ شما هزار برابر این که هست خواننده می‌داشت قدر و منزلت آن برای من بیشتر نمی‌شد، هم‌چنان که الان هم به دلیل کمی خواننده این قدر و منزلت اصلاً کم نیست. دوم و دلیل اصلی این که برای من شخص نویسنده مهم است، و اگر نویسنده را صادق و باوجدان یافتم، حتما برای اصلاح تصور غلط او نسبت به خودم اقدام خواهم‌ کرد، حتی اگر این تصور را فقط نزد یک تن بازگو کرده ‌باشد. بنابر این بدون این‌ که شما را بشناسم فقط از روی اثر قلم شما، چنین فکر کردم که اگر بتوانم تاثیری‌ مثبت در یک زمینه خاص بگذارم، به وظیفه انسانی و اسلامی خود عمل‌ کرده‌ام، (وظیفه‌ای که انجام آن را از دیگران هم، نسبت به خود انتظار دارم) در غیر این ‌صورت اتهامی که در وبلاگ شما علیه من نوشته شده ‌است در این فضای پر اتهام مثل دانه گندمی در سیلوست. به ‌همین دلیل فقط به همان موضوع پرداختم و به سایر وجوه شخصیتی و فکری شما نپرداختم، چرا که به موضوع مورد نظرم ربطی پیدا نمی‌کرد. بنابراین هدفم فقط این بود که برای شما تشریح کنم که ایراد اتهام به دیگران آن هم فقط براساس حافظه (هرچند حافظه قوی باشد) کاری غلط است و بیش از آن‌که به دیگران لطمه بزند، به اتهام‌ زننده لطمه می‌زند و اگر این فرد واجد ویژگی‌هایی باشد که بالقوه آینده نویدبخشی در انتظارش باشد، چه بهتر که با تغییر برخی رفتارها، فعلیت بخشیدن این آینده را تضعیف نکند.

مشکل اینجاست که من این مطلب را فقط برای اطلاع شما نوشتم ولی نمی‌دانم چرا اصرار به انتشار آن داشتید (هرچند همانطور که نوشته‌ام انتشار آن از نظر من بلااشکال است و شما هر طور اقدام کنید مورد قبول است) ولی این اصرار شما تا حدی به ‌معنای آن است که درکی سیاسی از نوشته‌ام داشتید که در این ‌صورت اطلاع دیگران از مفاد نامه‌ها از اهمیت برخوردار [می‌کند] و در نتیجه متناسب با این نگاه پاسخ مرا داده‌اید، و در جای‌جای نوشته شما تاثیر این نگاه پیداست، و چنان در پاسخ‌دادن عجله‌دارید که گویی در یک متن چند صفحه‌ای می‌خواهید هم‌زمان چندین مطلب را  بنویسید و مسائل پیرامون آن را حل کنید و چنان نوشته‌اید که گویی دیگر فرصتی برای طرح این مسائل نیست. درحالی که شما حق‌ دارید و می توانید هرگاه اراده ‌کنید از طریق تارنمای خود یا سایت‌های نزدیک به افکارتان هرچیزی را که می‌خواهید درباره اصلاحات، و سروش و تقلب یا سلامت انتخابات ۸۸ و ... بنویسید، من هم کما بیش این‌ گونه مطالب را می‌خوانم، ولی موضوع میان ما فقط یک‌ چیز ساده‌بود. این ‌که شما نوشته‌اید :

 «در جریان انتخابات مجلس ششم هنگامی که صادق زیباکلام طی مقاله ای از حملات مطبوعات اصلاح طلب به هاشمی رفسنجانی انتقاد کرد عباس عبدی در یادداشتی که در روزنامه صبح امروز به مدیر مسوولی سعید حجاریان منتشر شد او را به "پفیوزیسم سیاسی" متهم کرد. تا آنجا که به خاطر دارم این یادداشت در یکی از کتب حاوی مجموعه مقالات عبدی نیز چاپ شده است: عبدی عباس، انقلاب علیه تحقیر، ۱۳۷۹، تهران: انتشارات ذکر.»

 من هم این‌ ادعای شما را رد کردم، از این‌جا به‌بعد وظیفه شماست که سند بیاورید. شما به نامه‌های زیباکلام و یک کامنت ذیل آن استناد کردید، من هم در پاسخ همان کامنت، آن ادعا ‌را رد کرده ‌بودم، ضمن این ‌که برای شما توضیح دادم که در ذکر نام روزنامه و انتشار مطلب در کتاب دچار اشتباه‌ شده‌اید، و این ‌را قرینه‌ای گرفتم که به بخش دیگر حافظه‌تان درباره این اتهام اتکا نکنید، اگرهم اتکا می‌کنید، مشکلی نیست، درهرحال مدرک ارائه‌ کنید. و حتی برای شما توضیح‌ دادم که آقای زیباکلام خودشان تعیین مصداق کرده‌اند، در پاسخ نوشته‌اید که بعید است، درحالی‌که در بند ۳ نامه‌ام برای شما متن ایشان را در تایید ادعای خودم آورده‌ام که بخوانید (نامه من به آقای زیباکلام و پاسخ و تعیین مصداق ایشان که دوست دارد خود را مصداق مطالبی بداند که ربطی به ایشان نداشته است) ولی شما بجای توجه به آن یا رد آن، حالات انتزاعی مختلف را بررسی کرده‌اید که موضوع بحث نیست. شما اتهام زده‌اید (براساس حافظه) و من‌هم تکذیب کرده‌ام. یا بپذیرید یا مستند حرف بزنید تا من عذرخواهی‌کنم. بنابر این تا هنگام نتیجه‌گیری از این ‌موضوع پرداختن به سایر بحث‌ها بیهوده و اضافی است. ولی برای آن‌ که بدانید چقدر بی‌احتیاط و باعجله قضاوت می‌کنید، کافیست بگویم نوشته‌اید که:

 

«واضح است که صرف کامنت یک فرد ناشناس در وبلاگ شما برای بنده سند و حجت نمی‌شود که در مورد نام روزنامه به قطعیت برسم. ضمن این که این فرد نیز ادعای خود را مستند به مطلب  آقای زیباکلام کرده بود ولی در آن مطلب اساسا نام روزنامه‌ای ذکر نشده بود. لذا دلیلی نداشت من نظر این کامنت‌گذار در مورد نام روزنامه را به حافظه‌ی خودم ترجیح بدهم. اما این که شما با استناد به این کامنت با قاطعیت فرموده‌اید که «در این مورد{نام روزنامه}آشکارا دچار نسیان شده‌اید» این شبهه را برایم ایجاد کرد که نکند آن کامنت را خود شما نوشته بودید؟! به هر حال ظاهرا شما از نام روزنامه‌ای که آن مطلب در آن چاپ شده مطلع هستید. در نتیجه احتمالا باید از خود آن مطلب هم مطلع باشید».

 

 درحالی که آن کامنت و پاسخ بنده به‌شرح زیر است :

 

«آقای عبدی ! جواب جدید آقای زیباکلام را دیدید؟ اگر کسی در موردی خاص برداشتی احمقانه داشته باشد به کلی احمق تلقی نمی شود . آقای زیباکلام تحلیل متن را به سود احمق بودن و فرصت طلب بودن و ... و متهم کردن خود به کار برده و بعد نشسته است به تحلیل روانشناسی جامعه شناسی تاریخی متهم کردن در ایران که هم پر از پرگویی های البته بدیهی است و هم بی ربط به مطلب. تنها محملی که توانسته بر روی آن مانور دهد و به نظرم شما به راحتی این فرصت را در اختیارش گذاشتید ، موضوع عدم اقرار به اشتباه بود و در پایان تنها لذتی که من از این مقاله بردم و باعث شد تا خریدن اعتماد برای این مقاله برایم قابل تحمل باشد ، اشاره او به این بود که شما یک بار او را در عصر آزادگان به پفیوزیسم سیاسی متهم کرده اید ! من چون آن مقاله را مایلم نظرتان را در مورد این مقاله ایشان بدانم . اصلا جوابشان را می دهید؟


..............................................................
عبدی:

چون دیدم ربطی به پاسخ من ندارد دقیق نخواندم و متوجه این نکته آخر هم نشدم.اما چون من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است. پاسخ و نوشته ایشان را پس از انتشار تقدیم می کنم.

http://www.ayande.ir/1387/04/post_552.html

 

حال  چگونه است که شما نام روزنامه را در این کامنت به وضوح ندیده‌اید؟ قطعا تعمدی نداشته‌اید ولی وقتی مطلب باعجله خوانده شود و تا این‌ حد خطا در آن باشد، اطمینان پیدا کنید که درباره نقل مطالب گذشته با تکیه بر حافظه باید با احتیاط بیشتری عمل کنید. و جالب‌تر این ‌که به ‌سرعت نتیجه‌گیری کرده‌اید که احتمالا خودم آن کامنت را نوشته‌ام!! بنابراین با خواندن این حد از سوء ظن بهتر است که همه این ‌حرفها را کنار بگذارم. شما برای آن چه که علیه من نوشته‌اید، یا سند ارائه‌ کنید تا من عذر خواهی کنم یا به‌نحو لازم آنرا اصلاح ‌کنید. البته اگرهم این ‌کار را نکردید ازنظر من هیچ اشکالی ندارد. اگر پس از این صدها مطلب مشابه هم علیه من بنویسید، اگر هم آنها را خواندم دیگر اصراری به اصلاح آن نخواهم داشت، زیرا خواسته من برای اصلاح، فقط و فقط برای این است که آقای اسفندیاری با ارزش‌تر از آن است که چنین خطاهایی را مرتکب شود.

متاسفانه دیگر انگیزه کافی برای پاسخ به سایر مطالب شما وجود ندارد، و امیدوارم که آن ‌‌را حمل بر بی‌احترامی نکنید، ولی چون به‌هیچ ‌وجه قصد محاجه سیاسی با شما را نداشتم، اکنون هم چنین‌کاری را انجام نمی‌دهم، ولی اگر مساله فوق برای شما روشن و مورد پذیرش واقع شد، بفرمایید تا با حوصله کافی نقد مفصل‌تری به سایر مطالب گفته‌ شده در نامه‌تان تقدیم‌کنم زیرا به نظر من اساس این مشکلات در عدم تمایزی است که میان امر علمی و سیاسی گذاشته می‌شود.

 با احترام

عباس عبدی

۹۰/۱۲/۱۴

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

ضمن عرض تبریک عید نوروز و آرزوی سالی همراه با سلامتی و شادکامی برای شما و خانواده محترم

پاسخ نامه‌ی آخر شما ضمیمه است. ببخشید که به علت مشغله ها باز هم با تاخیر پاسخ شما را می دهم. 

با احترام

اسفندیاری

[۲۹ اسفند ۱۳۹۰]

 

بسم الله

جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

مجددا از لطف شما تشکر می‌کنم و عذرخواهی می‌کنم که پاسخ نامه آخر شما را به دلیل همان مشغله‌هایی که اشاره فرمودید با تأخیر می‌دهم. در این ساعات آخر سال ۱۳۹۰ گفتم این کار باقی مانده را به انجام برسانم و به سال جدید موکول نکنم. ضمن این که قصد تصدیع زیاد هم نداشتم و غرض تنها تشکر بود از توجه و حسن ظن شما، و چند کلامی جهت خاتمه‌ی بحث درباره‌ی موضوعی که موجب آغاز این نامه نگاری‌ها شد.

از این که نامه قبلی‌ام توقع شما را از «پاسخ» برآورده نکرده و انگیزه‌‌ی ادامه گفتگو را نیز از میان برده متأسفم. خصوصا که برای بنده گفتگو تنها «وسیله» نیست و به جهاتی «هدف» هم محسوب می‌شود. تمایل من به انتشار این مکاتبات هم، صرف نظر از درخواست شما جهت توضیح یا اصلاح از سوی بنده درباره‌ی آن «اتهام»، به این بازمی‌گشت که «گفتگو» را، در حد همین وبلاگ کم‌خواننده‌ی ناچیز، تمرین و تکریم کنم. درست است که بنده و شما فرصت انتشار جداگانه‌ی دیدگاه‌هایمان را داریم. اما در محنت و رنج «دیالوگ» برکات و فوایدی نهفته است که معمولا در آسایش «مونولوگ» حاصل نمی‌شود.

البته شاید از ابتدای گشوده شدن بحث هم من باید این نکته را مد نظر قرار می‌دادم که بین بنده و شما، علاوه بر اختلاف دیدگاه سیاسی، یک فاصله‌ی نسلی هم هست که «لا یسدها شیء». جوانی شما و جوانی ما در شرایط تاریخی کاملا متفاوتی طی شده است. طبعا روحیه‌ها و انتظارات ما نیز متفاوت است. ضمن این که برخی مفاهیم نیز برای ما معانی متفاوتی دارند. برای نسل شما - با توجه به زمینه‌ی تاریخی شرایط انقلاب و جنگ – شاید «اقرار به اشتباه» تداعی‌گر معنایی منفی خاصی مثل «ضعف»، «عقب نشینی» و حتی «خیانت» باشد. ولی نسل ما را از «اقرار به اشتباه» باکی نیست. چه بسا که شهامت «اقرار به اشتباه» را هم ارزش بدانیم و ستایش کنیم.

جناب آقای عبدی!

در نامه‌ی آخر مجددا نقل قول بنده را ذکر کرده‌اید و چند بار تأکید کرده‌اید که من به شما «اتهام» زده‌ام و گفته‌اید که شما «تکذیب» کرده‌اید و از من خواسته‌اید که سند بیاورم. اما باز هم روشن نفرموده‌اید که من دقیقا چه «اتهامی» به شما زده‌ام و شما دقیقا چه چیزی را تکذیب کرده‌اید؟ باز هم «اصل موضوع» (که به نظر من استفاده یا عدم استفاده از آن «صفت مذکور» است) در ابهام مانده است. همان طور که در سایت «آینده» نیز به آن کامنت‌گذار پاسخی پوشیده و سربسته داده‌اید.

من اصراری ندارم که شما در این زمینه روشنگری کنید. در حال حاضر هم به آرشیو یا اسنادی درسترسی ندارم. لذا برای خاتمه‌ی این بحث و به احترام این فرصتی که برای نامه‌نگاری با یک جوان گمنام گذاشتید، خیال شما را آسوده می‌کنم. در برابر این «پایداری» و «ایستادگی» و «استقامت» شما سر «تسلیم» فرود می‌آورم و صریح و آشکار به تمامی گزینه‌های احتمالی خطا و اشتباه خود اعتراف کنم:

-     اگر انتشار آن یادداشت در کتاب «انقلاب علیه تحقیر» را تکذیب می‌کنید، من با این که دسترسی به آن کتاب ندارم که خودم بررسی کنم، اما به سخن شما اعتماد می‌کنم و بار دیگر از این که به اشتباه مدعی شدم آن یادداشت علاوه بر روزنامه، در کتاب مجموعه مقالات شما هم چاپ شده، عذرخواهی می‌کنم.

-     اگر انتشار آن یادداشت در روزنامه «صبح امروز» را تکذیب می‌کنید و تأکید دارید که آن یادداشت در روزنامه «عصر آزادگان» منتشر شده، باز هم بنده به سخن شما اعتماد می‌کنم و به اشتباه خود اذعان می‌کنم و از شما و جناب آقای حجاریان – مدیر مسؤول محترم صبح امروز - عذرخواهی می‌کنم. (البته عجیب است که شما مجددا بنده را به دلیل عدم توجه به ذکر نام روزنامه توسط یک کامنت‌گذار ناشناس، مورد انتقاد قرار داده‌اید و عدم توجه مرا به شتاب و عجله نسبت داده‌اید. همان طور که در نامه‌ی قبل عرض کردم من این کامنت را خوانده بودم و نام روزنامه را هم در آن دیده بودم. ولی چون این کامنت‌گذار ناشناس سندی بر ادعای خود درباره‌ی نام روزنامه ذکر نکرده بود، و حافظه‌ی بنده نیز به نام روزنامه دیگری گواهی می‌داد، دلیلی نداشت در این مورد به سخن این کامنت‌گذار اعتماد کنم. به زبان اهل منطق، ترجیح دادن حافظه‌ی این کامنت‌گذار ناشناس به حافظه‌ی خودم «ترجیح بلامرجح» می‌شد. در مورد گمان نادرست من درباره نویسنده‌ی واقعی آن کامنت هم عذرخواهی می‌کنم. همانطور که گفتم اصرار شما بر صحت نظر آن کامنت‌گذار درباره نام روزنامه موجب این برداشت شد.)

-     اگر سخن شما این است که در آن یادداشت اسمی از آقای زیباکلام نبرده‌اید و برای «صفت مذکور» مصداقی مشخصی تعیین نکرده‌اید، و در نتیجه اعتراض شما این است که از جمله‌ی بنده چنین برداشت شده که شما اسم از ایشان برده‌اید و شخص ایشان را به آن «صفت مذکور» متصف کرده‌اید، بنده از شما عذرخواهی می‌کنم و با اعتماد به سخن شما، تصحیح می‌کنم که در یادداشت شما مستقیما «صفت مذکور» به شخص آقای زیباکلام نسبت داده نشده است. در عین حال به خودم و دیگر خوانندگان آن یادداشت حق می‌دهم که با خواندن نوشته‌ی شما فهمیده‌باشیم که مصداق آن «صفت مذکور» کیست و نیز حق می‌دهم که این فهم و درک خود را بیان  کرده باشیم یا نوشته‌باشیم. و البته قبول دارم که در این صورت باید ادبیات آن پی‌نوشت را به گونه‌ای اصلاح کنم که مشخص شود شما غیر مستقیم و بدون اسم آن «صفت مذکور» را درباره فردی که بر اساس شواهد و قرائن نام او «صادق زیباکلام» است، به کار برده‌اید.)

-     اگر هم سخن شما این است که اساسا یادداشتی به قلم شما که حاوی آن «صفت مذکور» باشد، وجود خارجی نداشته و اساسا ادعای وجود چنین واژه‌ی ناپسندی در نوشته‌ای از شما کذب محض است، بنده به خاطر انتساب این واژه و تعبیر [از]شما و جناب آقای زیباکلام عذرخواهی می‌کنم. 

 امیدوارم هیچ فرض و احتمالی را از قلم نیانداخته باشم. با وجود ابهامی که باقی ماند، به گمانم در این نامه‌ها نشانه‌ها و قرائنی هست که خوانندگان را به نزدیکی حقیقت رهنمون کند.

 در پایان از این که شما را وارد گفتگویی کردم که شاید در ابتدا تمایلی به ورود به آن نداشتید هم عذرخواهی می‌کنم. همان طور که در ابتدا اشاره کردم ایمیل نخست شما خاطراتی را برایم زنده کرد که خواه‌ناخواه بر قلم جاری شد و باعث شد بحث فراتر از موضوع اول برود. پاسخ تفصیلی شما هم مرا تشویق به ادامه بحث کرد. به هر حال امیدوارم این گفتگو در همین اندازه هم برای ما و برای خوانندگانش مفید بوده باشد.  

با آرزوی توفیق

شهاب اسفندیاری

۲۹ اسفند ۱۳۹۰

 ---------------------------------------------------------------------------------------------

 جناب آقای اسفندیاری

با سلام

من هم متقابلا سال نو را به شما و خانواده محترم تبریک می‌گویم . امیدوارم سالی که پیش‌رو دارید برای شما با کامیابی ‌های بیشتری همراه باشد.

در باره هدف؛ و نه فقط وسیله بودن گفتگو با شما موافقم مشروط بر این که نافی ابزاری بودن آن نشود. هر چند شکاف نسلی امر واضحی است که انکار ناپذیر است ولی بنده در گفتگوهای میان فردی چنین مساله‌ای را معیار قرار نمی‌دهم چون در غیر این صورت گفتگو بلاموضوع خواهد شد.
باید خداوند را شاکر باشید که شما را از نسلی قرار داد که به سهولت به اشتباهات خود اقرار می کنید ولی در میان هم‌نسلی های من هم هستند افرادی که چنین هستند و همه مثل من نیستند که مرغ‌شان یک پا داشته باشد. از جمله آقای دکتر زیبا کلام از این دسته هستند که حتی مسئولیت اشتباهات نکرده خود را هم به گردن می‌گیرند و بطور معمول از سوی افراد نسل جدید با همذات‌پنداری مواجه شده و تشویق می‌شوند.
من دعایی دارم که در بسیاری موارد  به صورت تکیه کلام درآمده و  آن که خداوند آخر و عاقبت مرا ختم به خیر گرداند و چشم امیدم به آمین کسانی است که نزد خداوند از قرب و منزلت بیشتری برخوردارند.
با احترام مجدد  
عباس عبدی

[۱ فروردین ۱۳۹۱]