نقد فرهنگ

حاج کاظم در شیکاگو

شهاب اسفندیاری — Fri, 04 May 2012 10:46:39 GMT

چند هفته‌ای است که کتاب من با عنوان «سینمای ایران و جهانی شدن: ابعاد ملی، تَراملی و اسلامی» به طور هم‌زمان در انگلستان و آمریکا منتشر شده است. ناشر کتاب «انتشارات اینتلکت» است که ناشری تخصصی در حوزه مطالعات فرهنگی، مطالعات فیلم و مطالعات رسانه است و چندین مجله‌ی علمی و تخصصی هم در این حوزه‌ها منتشر می‌کند. در آمریکا نیز «انتشارات دانشگاه شیکاگو» کتاب را عرضه کرده است.

فرآیند تبدیل رساله‌ی دکتری به کتاب، پیچیده و طولانی بود و حدود دو سال به طول انجامید. البته این فرآیند تجربیاتی هم در خصوص آداب و رسوم صنعت نشر در فرنگ برای من به همراه داشت. لذا مفید دیدم چند نکته‌ای هم از یافته‌ها و مشاهدات خود عرض کنم. هرچند شاید برای اهل فن و دست‌اندرکاران صنعت نشر در ایران چندان مطلب تازه‌ای نباشد.

اول این که با توجه به طولانی بودن مراحل نشر توصیه می‌کنم دانشجویان دوره‌ی دکتری دست کم یک سال قبل از فارغ التحصیلی جهت انتشار رساله‌ى خود با ناشری وارد مذاکره شوند. در انتخاب ناشر چند موضوع اهمیت دارد: اعتبار علمی؛ ارتباط داشتن موضوع کتاب با حوزه‌های تخصصی که ناشر به‌ آن‌ها می‌پردازد؛ و کیفیت و گستردگی شبکه توزیع. برخی از ناشران وابسته به کمپانی‌های عظیم فراملیتی هستند، برخی دیگر مستقل و نسبتا کوچک هستند اما در حوزه‌ی تخصصی خود بسیار فعال و شناخته شده هستند. با توجه به فناوری‌های جدید در صنعت نشر که امکان چاپ در تیراژ بسیار پایین را هم بدون هزینه‌ی اولیه بالا فراهم کرده‌است، اخیرا برخی ناشران غیرمعتبر اروپایی، که احتمالا از یارانه‌های فرهنگی استفاده می‌کنند، وارد بازار شده و با دانشجویان دوره دکتری - خصوصا در رشته‌های علوم انسانی - تماس می‌گیرند و اعلام می‌کنند که حاضرند در ازای دریافت کپی‌رایت کتاب رساله آنها را چاپ کنند. این ناشران البته حق‌التحریری به نویسنده پرداخت نمی‌کنند.

در فرنگستان مشهور است که می‌گویند رساله‌ی دکتری کتابی است که تنها برای سه - چهار نفر خواننده نوشته می‌شود: استاد راهنما، استاد مشاور و اساتید داور در جلسه دفاعیه. به همین دلیل رساله‌های دکتری معمولا از کسالت‌بارترین گونه‌های ادبی محسوب می‌شوند! اغلب ناشران معتبر - حتی ناشران دانشگاهی - به جهت پرهیز از ورشکستگی معمولا انتشار رساله‌های دکتری را نمی‌پذیرند. خصوصا که خیلی هم معمول نیست که یک دانشجوی دکتری در رساله‌اش شق القمر کند و یا سقف آسمان علم را بشکافد. به عنوان مثال همین «انتشارات اینتلکت» که ناشر کتاب من است، در بالای فرم ارائه‌ی طرح کتاب تأکید کرده «ما رساله‌ی دکتری منتشر نمی‌کنیم، ولی یک رساله می‌تواند نقطه‌ شروعی برای برای یک کتاب باشد.» در واقع نویسنده‌ی رساله‌ باید ناشر را متقاعد کند که رساله‌ی او فراتر از آن سه - چهار نفر استاد و داور، که بالاجبار باید آنرا بخوانند، می‌تواند خوانندگان دیگری هم داشته باشد که حاضر باشند بابت آن پول بدهند. اتفاقا یکی از دلایلی که باعث شد من جرأت کنم رساله‌ام را جهت انتشار ارائه کنم نظر دو استاد داور جلسه‌ی دفاعیه‌ بود که گفتند برخلاف برخی تجربیات پیشین، هنگام تلاش برای به اتمام رساندن رساله، زیاد زجر نکشیده بودند! یکی از آن‌ها حتی گفت: «در برخی فصل‌ها سریع ورق می‌زدم تا ببینم آخرش چه می‌شود!»

البته طرح کتابی که به ناشر ارائه کردم با رساله‌‌ دکتری من تفاوت‌هایی داشت. عنوان رساله‌ی من «سینمای ملی و جهانی شدن» بود. در رساله ابتدا دو فصل «مبانی نظری» قرار دارد با موضوع «جهانی شدن» و «سینمای ملی». سپس در سه فصل جداگانه به بررسی تطبیقی سینمای سه کشور فرانسه، آرژانتین و کره جنوبی و تأثیرات جهانی شدن بر آنها پرداخته شده بود. چهار فصل هم به ابعاد مختلف سینمای ایران اختصاص داده بودم. اما هنگام ارائه‌ی طرح کتاب به ناشر، تصمیم گرفتم تمرکز کتاب را بر سینمای ایران قرار دهم. از جمله‌ی این دلایل حجم زیاد رساله، کمبود منابع دانشگاهی درباره سینمای ایران به زبان انگلیسی و سلیقه‌ها وسوگیری‌‌های خاص اغلب این منابع بود. لذا آن سه فصل تطبیقی را حذف کردم و در عوض متن چهار مصاحبه‌ را، که در مراحل اولیه‌ی تحقیق انجام داده بودم، در بخش ضمائم کتاب اضافه کردم. خصوصا که برای انجام این مصاحبه‌ها و ترجمه‌ی آنها وقت و نیروی زیادی صرف کرده بودم. موضوع همه‌ی این مصاحبه‌ها «جهانی‌شدن و سینمای ملی» بود و افراد مصاحبه شونده عبارت بودند از: عباس کیارستمی، مجید مجیدی، عماد افروغ و محمدرضا جعفری‌جلوه.

در فرم «طرح کتاب»، ناشر از نویسنده می‌خواهند که موارد متعددی را توضیح دهد: این که این کتاب به چه نیازی پاسخ می‌دهد؟ چه خلأیی در حوزه‌ی علمی خود را پر می‌کند؟ چه نقشی در پیش‌برد علمی آن حوزه ایفا می‌کند؟ چه رقبایی در بازار کتاب دارد؟ چه ویژگی‌های خاصی دارد که آن را از رقبای آن متمایز کند؟ چه مخاطبانی را هدف قرار می‌دهد؟ به طور مشخص به درد تدریس درکدام دپارتمان‌‌ها و کدام رشته‌های دانشگاهی ممکن است بخورد؟ چه نسبتی با تحولات اخیر و مسایل روز دارد؟ کدام ویژگی‌های آن را می‌توان برای بازاریابی برجسته کرد؟ آیا مؤسسات فرهنگی یا دانشگاهی وجود دارند که جهت انتشار این کتاب مشارکت مالی کنند؟ آیا کتاب مخاطب و بازار بین‌المللی دارد؟ کدام نشریات، مجلات علمی و سایت‌های تخصصی ممکن است به موضوع این کتاب علاقمند بوده و درباره‌ی آن مطلب یا نقد بنویسند؟ در کدام کنفرانس‌ها و نشست‌های علمی و تخصصی می‌توان این کتاب را عرضه کرد؟ وحتی: کدام کتابفروشی‌ها را می‌شناسید که ممکن است کتاب شما را عرضه کنند؟!

و تازه این‌ فرآیند بازاریابی، مربوط به یک ناشر به اصطلاح «مستقل» و تخصصی در حوزه فرهنگ، هنر و رسانه است. چه رسد به آن بنگاه‌های عظیم انتشاراتی وابسته به کمپانی‌های غول آسای فراملیتی که کتاب‌هایی با تیراژ میلیونی منتشر می‌کنند. البته این فرم پرسش‌نامه در واقع وسیله‌ای برای ارزیابی غیر مستقیم نویسنده هم هست. ناشر می‌خواهد بداند او چقدر جدی است؛ چقدر با فضای دانشگاهی و بازار نشر در رشته‌ی خودش آشنا است؛ کلا چقدر «در باغ است» و اصلا «این کاره» هست یا نه؟

نویسنده این فرم را به همراه اطلاعات مربوط به سوابق علمی خود و اسم و مشخصات دو نفر معرف از اساتید دانشگاه برای ناشر می‌فرستند. ناشر طرح را بررسی کرده و در صورت موافقت به نویسنده اطلاع می‌دهد. در این مرحله قراردادی بین طرفین منعقد می‌شود، از همان قراردادهای ۱۰ درصد پشت جلد مرسوم در ایران، و نویسنده مشغول نوشتن یا نهایی کردن متن کتاب می‌شود. ظاهرا در مورد کتاب‌‌های دانشگاهی معمولا «علی‌الحسابی» به نویسنده پرداخت نمی‌شود.

از زمان تحویل متن به ناشر تا انتشار کتاب دست کم یک فاصله‌ی زمانی یک ساله وجود دارد. هر چند معمولا طولانی‌تر هم می‌شود. در این مدت مراحل مختلفی سپری می‌شود که مهم‌ترین آنها داوری کتاب است. پس از دریافت متن، ناشر دو نفر داور از میان محققان یا اساتید مرتبط با موضوع کتاب را بدون اطلاع نویسنده انتخاب می‌کند تا کتاب را ارزیابی کنند. یک پرسشنامه هم به همراه متن برای آن دو داور فرستاده می‌شود. این مرحله معمولا دو تا شش ماه طول می‌کشد. سپس نظرات داوران برای نویسنده ارسال می‌شود. اگر انتشار کتاب تأیید شود، نظرات پیشنهادی یا اصلاحی داوران را هم به نویسنده می‌دهند تا انجام شود. البته هویت آنها تا آخر و حتی پس از نشر کتاب هم بر نویسنده مخفی می‌ماند. در مورد کتاب من نظر یکی از داوران خیلی مثبت بود، به گونه‌ای که خودم دائم می‌گفتم «دیگه نه اینقدر»! داور دیگر هم به مجموعه‌ای از نقاط قوت و ضعف اشاره کرده بود که البته نقاط قوت غلبه داشت. هر دو داور فهرستی هم از خطاهای نگارشی، دستوری و حروفچینی که در متن کتاب به چشم‌شان خورده بود را ارائه کرده‌ بودند. برایم جالب بود که حتی پس از چندین مرحله مرور متن توسط خودم (به عنوان صاحب نمره‌ی آیتلس ۷/۵!) و بازخوانی‌های استاد راهنما و نیز خوانده‌شدن متن توسط دو استاد داور جلسه‌ی دفاعیه و تصحیح خطاها در همه‌ی این مراحل، باز هم چنین مواردی در متن یافت می‌شد. و البته این تعجبم در مرحله‌ی ویراستاری مضاعف شد.

نویسنده آخرین اصلاحات متن را با توجه به نظرات داوران انجام می‌دهد. اگر در فاصله‌ی تحویل نسخه‌ی اول کتاب تا تحویل نسخه‌ی نهایی، منابع علمی جدیدی مرتبط با موضوع کتاب در فضای علمی منتشر شده باشد، یا وقایع و حوادثی مرتبط با موضوع کتاب در عالم رخ داده باشد، معمولا نویسنده تلاش می‌کند در این مرحله با اشاره مختصری به آن‌ها کتاب را «به روز» کند. سپس نسخه‌ی‌ نهایی کتاب به ناشر تحویل می‌گردد.

در این مرحله ناشر متن کتاب را برای ویراستاری حرفه‌ای می‌فرستد. ویراستاران کتاب من از انتشارات معروف «مک میلان» بودند. آنها در نظارت بر ریزترین اصول نگارشی و رسم الخط و دستور زبان و ادبیات دانشگاهی، چنان مو را از ماست می‌کشیدند که واقعا حیرت انگیز و البته بسیار آموزنده بود. در کمال تعجب من (به واسطه‌ی همان دلایلی که در بالا عرض شد)، تقریبا در هر صفحه‌ی کتاب دست کم پنج شش مورد ویرایشی یافته بودند. البته بخش اعظم این موارد ربطی به غلط‌نویسی و درست‌نویسی نداشت، بلکه مربوط به رعایت رسم الخط واحد و استاندارد، نقطه‌گذاری، و دیگر آداب و رسوم نوشتار دانشگاهی بود. در کتاب‌هایی که واژه‌ها و منابع غیر انگلیسی دارند، همواره یکی از موضوعات محل اختلاف نحوه‌ی «تَرا نویسی»یا «نویسه‌گردانی» (Transliteration) به زبان انگلیسی است. مثلا این که مهرجویی را بنویسیم Mehrjuee، یا Mehrjooei، یا Mehrjouie یا... معمولا برای کلمات عربی، فارسی و ترکی راهنمای «مجله‌ی بین‌المللی مطالعات خاورمیانه‌» مبنای عمل قرار می‌گیرد، که برای اهالی «مطالعات خاورمیانه» مفید است. اما برای مخاطبان ناآشنا - مثلا اهالی «مطالعات فیلم» - تشخیص برخی حروف و نشانه‌های معادل می‌تواند مشکل آفرین باشد. در برخی موارد بحث‌انگیز هم اصولا قانون و قاعده‌ی مورد توافقی وجود ندارد و الگوی معیار ناشر یا سلیقه‌ی نویسنده ملاک قرار می‌گیرد، ولی تأکید بر این است که در طول کتاب از شیوه‌ی ثابت و واحدی استفاده شود. مثلا این که بنویسیم nation-state یا nation state؛ filmmaker یا film-maker.

پس از انجام اصلاحات ویرایشی توسط نویسنده، کتاب برای صفحه‌آرایی ارسال می‌شود. جالب این بود که صفحه‌آرایی کتاب من توسط شرکتی در هندوستان انجام شد. پس از مرحله‌ی صفحه آرایی یک بار دیگر متن توسط نمونه‌خوان بررسی می‌شود و موارد خطا مجددا بررسی و اصلاح می‌شود. پس از تأیید نسخه نهایی متن توسط نویسنده، و نیز نهایی شدن طرح روی جلد و پشت جلد، کتاب به چاپخانه فرستاده می‌شود. چاپخانه‌ای که کتاب من در آن چاپ شد در «جزیره‌ی مالت» واقع در دریای مدیترانه قرار داشت. یکی از ویژگی‌های بحث‌انگیز عصر جهانی‌شدن و اقتصاد پسا-فوردی این است که بنگاه‌های صنعتی بخش‌های مختلف چرخه‌ی تولید خود را با توجه به نرخ نیروی کار و میزان مالیات، در مناطق جغرافیایی گوناگون پراکنده می‌کنند تا محصول نهایی ارزان‌تر تولید شود.

طرح روی جلد کتاب از ماه‌ها قبل آماده شده بود تا ناشر برای تبلیغ و پیش‌فروش کتاب از آن استفاده کند. برای طرح روی جلد، ناشر از من خواست که یکی از عکس‌هایی که در متن کتاب استفاده شده را پیشنهاد کنم. من البته از مدت‌ها قبل تصمیم خود را گرفته بودم: تصویری از پرویز پرستویی در نقش «حاج کاظم» در فیلم «آژانس شسشه‌ای». خانم «هالی رز» مدیر هنری و گرافیست «انتشارات اینتلکت» با استفاده از این عکس طرحی ارائه کرد که بسیار پسندیدم. ظاهرا کتاب را تورقی کرده بود و مضمون یکی از تحلیل‌ها درباره‌ی «جهانی شدن» و «هویت» را دریافته بود. البته در طرح اولیه‌‌ی، نوع قلم و ترکیب‌بندی کلمات روی جلد کمی «سنتی» و «اگزوتیک» بود و آدم را به یاد «ایران باستان» و «فرش» و «پسته» می‌انداخت که پیشنهاد کردم «ساده‌تر» و «مدرن‌تر» شود. او هم استقبال کرد و نتیجه به شکل زیر در آمد.

بر اساس قرار داد ناشر موظف بود تنها دو نسخه از کتاب را به صورت رایگان برای نویسنده ارسال کند. البته نویسنده حق داشت تعداد بیش از این را با پنجاه درصد تخفیف از ناشر خریداری کند. یکی از آن دو نسخه را برای استاد راهنمایم پروفسور پیتر بروکر فرستادم: انسانی شریف، معلمی فروتن و نقٌادی تیز بین که از نسل اول دانشجویان مطالعات فرهنگی «مکتب بیرمنگام» بوده است. در انگلستان رسم نیست استاد راهنما در جلسه‌ی دفاعیه شرکت کند. اما بعد از جلسه آمد و هدیه‌ای برایم آورد به همراه یک کارت تبریک که روی آن تصویری از پوستر فیلم «سینما - چشم» ژیگا ورتوف بود. پشت کارت نوشته بود: «Thank you for being a perfect PhD student». طبعا «نفس» بنده از این جمله‌ی اغراق‌آمیز او بسیار لذت برد. اما آنچه برایم جالب بود «نفس عمل» او بود: این که استاد راهنمایی در روز دفاعیه‌ از دانشجویش «تشکر» کند.

ناشر حق التحریر نویسنده را به صورت سالانه از محل فروش کتاب محاسبه و به او پرداخت می‌کند. البته از تیراژ کتاب اطلاعی ندارم و رسم هم نیست در شناسنامه کتاب تیراژ ذکر شود. اما تا آنجا که بررسی کردم، تیراژ کتب دانشگاهی، به استثنای آثار نویسندگان مشهور و منابع درسی جا افتاده، معمولا زیر ۵۰۰ نسخه است. مثلا انتشارات Ashgate، که یک ناشر دانشگاهی معتبر در حوزه علوم انسانی است، در سایت خود اعلام کرده که تیراژ کتاب‌هایش در حدود ۳۰۰-۴۰۰ نسخه است. لذا با همه‌ی آن فرآیند بازاریابی کذایی، عاقبت از نمد انتشار کتاب کلاهی نصیب نویسنده نمی‌شود. عمده خریداران این نسخ را نیز کتابخانه‌های دانشگاه‌ها تشکیل می‌دهند. البته سفارش خرید کتاب معمولا از طرف اساتید انجام می‌شود. خصوصا اگر استادی خواندن کتاب یا فصلی از آن را به عنوان بخشی از درس خود به دانشجویان توصیه کند، کتابخانه موظف به خریداری و نگهداری آن می‌شود.

آنچه که مایه‌ی امیدواری و قوت قلب است، این که کتاب در بسیاری از نقاط جهان «قابل دسترس» است. با این که مدت زمان زیادی از انتشار کتاب نگذشته اما یک جستجوی اینترنتی نشان می‌دهد که غیر از انگلستان و آمریکا که محل انتشار هستند، این کتاب در سایت‌های فروش آنلاین کشورهای مختلفی قرار گرفته‌ است: از استرالیا ونیوزلند و هندوستان گرفته تا آفریقای جنوبی و جمهوری چک و استونی. البته کتاب از طریق نسخه‌های مختلف سایت آمازون، از جمله آمازون آمریکا، آمازون انگلستان، آمازون کانادا، آمازون فرانسه، آمازون ژاپن و ... با نرخ پول محلی عرضه شده است! برخی سایت‌ها مانند سایت Digital Islam هم کتاب را معرفی کرده‌اند. خلاصه این که تیتر «حاج کاظم در شیکاگو» برای این مطلب همراه با قدری تواضع و فروتنی است! در واقع می‌شود گفت داستان نوشته‌شدن و چاپ این کتاب از آغاز تا پایان خودش مثالی است از «عصر جهانی‌شدن»: با همه‌ی فرصت‌ها و تهدید‌ها؛ توانمندی‌‌سازی‌ و استثمار؛ یکدستی و تفاوت؛ و مقاومت و تسلیمی که در ذات متناقض این مفهوم نهفته است. در همین راستا احتمالا نسخه‌ی انگلیسی کتاب در وطن عزیز نویسنده قابل دسترس نیست. اما ترجمه‌ی متن کامل رساله‌ام، که شامل آن سه فصل تطبیقی هم می‌شود، توسط جناب آقای دکتر مسعود اوحدی انجام شده و «انشاءالله تعالی» قرار است توسط «انتشارات سروش» منتشر شود.

آخرین نکته این که رساله و کتاب یک تفاوت دیگر هم دارند. در صفحه‌ی تقدیم رساله‌ام نوشته بودم: «به یاد مهدی اسفندیاری و سید مجید شهیدی، که در راه حقیقت جان خویش را قربانی کردند.» این دو عمو و دایی‌ام بودند که اولی در سن ۱۸ سالگی و دومی در سن ۲۲ سالگی به شهادت رسیدند و من همواره در برابر عظمت شخصیت و بلندی روح و اوج عرفان آن‌ها - که در وصیت‌نامه‌های‌شان متجلی است - احساس حقارت می‌کنم. هنگام انتشار کتاب اما، به نظرم رسید باید انتخابی «غیر شخصی‌تر» داشته باشم. تصمیم گرفتم ادای دین به کسی کنم که اساسا ورود من به وادی سینما به او مربوط بود. کسی که در متن کتاب هم به شخصیت او و دیدگاه‌هایش و نقش او در نظریه‌پردازی «سینمای دفاع مقدس» پرداخته بودم. خلاصه آن که این «بضاعت مزجات» به «سید مرتضی آوینی» پیشکش شده است. باشد که قبول افتد.

از خاطرات و فراموشی: گفت‌وگویی انتقادی با عباس عبدی

شهاب اسفندیاری — Thu, 22 Mar 2012 12:23:35 GMT

اشاره:

حدود دو ماه قبل ایمیلی از جناب آقای «عباس عبدی» دریافت کردم. این ایمیل، که موضوع آن بی ارتباط با مضمون «فراموشی» نبود، «خاطراتی» را برای من زنده کرد و سرآغاز سلسله مکاتباتی میان بنده و ایشان شد. البته دامنه‌ی موضوعات این نامه‌ها، ناخواسته از حد موضوع آن ایمیلِ نخست بسیار فراتر رفت و به چیزی در مایه‌های یک «گفت‌و‌گوی انتقادی» نزدیک شد. موضوعات این گفت‌وگوی پر فراز و نشیب، هم مباحث کلی مانند «اخلاق و سیاست» و «نسبت علم و سیاست در جامعه‌شناسی» را شامل می‌شد، و هم موارد خاصی مثل «ارتباط ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور با نتایج انتخابات ۸۸» را دربر می‌گرفت. به جهت اهمیت برخی نقدهای «برون-گفتمانی» و «بینا-نسلی» در این نامه‌ها، و نیز در راستای تمرین چنین گفتگوهایی و شناخت موانع و آفات آن، از آقای عبدی درخواست کردم که متن این نامه‌ها را در وبلاگ خود منتشر کنم. امیدوارم خوانندگان هم ما را از نقد و نظر خود درباره‌‌‌ی ادبیات و محتوای این گفت‌وگو بهره‌مند کنند. پیشاپیش از طولانی شدن این «مطلب» عذرخواهی می‌کنم. با توجه به این که در «مطالعات فرهنگی» هیچ «حاشیه‌ای» بی‌اهمیت نیست، حواشی متن اصلی مکاتبات را هم در اینجا آورده‌ام. ضمنا در مرور نهایی نامه‌ها هرجا ویرایشی - عمدتا نگارشی و تایپی - لازم بود داخل براکت [] انجام داده ام.

افزونه: این مصاحبه‌ی خواندنی آقای عبدی، که شامل نقدهایی بر اصلاح‌طلبان و جنبش سبز است، یک روز قبل از مطلب حاضر منتشر شده است. اشاره‌ى ایشان مبنی بر این که «برای رفع تهدید خارجی علیه کشورم [در انتخابات شرکت کردم]» بر احترام من نسبت به ایشان افزود.

* * *

جناب آقای اسفندیاری

سلام

پرسشی در باره من پیش آمده بود که چرا من دفاع از آقای هاشمی از سوی آقای زیباکلام را پفیوزیسم سیاسی نامیده ام؟ ظاهرا منبع این مطلب مستند به نوشته ای از شما در آدرس زیر بود.

http://shbesf.persianblog.ir/post/29

«در جریان انتخابات مجلس ششم هنگامی که صادق زیباکلام طی مقاله ای از حملات مطبوعات اصلاح طلب به هاشمی رفسنجانی انتقاد کرد عباس عبدی در یادداشتی که در روزنامه صبح امروز به مدیر مسوولی سعید حجاریان منتشر شد او را به "پفیوزیسم سیاسی" متهم کرد. تا آنجا که به خاطر دارم این یادداشت در یکی از کتب حاوی مجموعه مقالات عبدی نیز چاپ شده است: عبدی عباس، انقلاب علیه تحقیر، ۱۳۷۹، تهران: انتشارات ذکر.»

برای اطمینان به وبلاگ شما سر زدم و البته ۲-۳ ساعت هم مطالب خواندنی شما را خوانده و استفاده کردم و چون آن را متفاوت از نوشته های دیگران یافتم فکر کردم که حتما این ادعا را با دقت نوشته اید لذا کتاب انقلاب علیه تحقیر را یک بار مرور کردم و البته این فرصتی بود تا برخی نوشته‌های آن زمان را مجددا مرور کنم ولی هیچ جای آن چنین مطلبی نبود یا من نیافتم. ممنون می شوم که مرا به چنین نوشته ای از خودم رهنمون کنید تا علی‌رغم تمامی اختلافاتی که با ایشان دارم از آقای زیباکلام عذرخواهی کنم. هر چند احتمال جدی نمی دهم که چنین متنی باشد چون اگر بود آقای زیباکلام زودتر از دیگران آن را علیه من مطرح می کرد. فارغ از این یکی از یادداشتهای که از شما خواندم پایان دوران آقازاده ها بود که ذکر خیری هم بدین مضمون:

«عباس عبدی از وقتی که از قید و بند حزبی خارج شده، گاهی حرف‌های خوب و معقولی می‌زند. او در تحلیلی درباره‌ی وقایع ۱۴ خرداد می‌گوید به «احتمال قوی» این وقایع برنامه‌ریزی شده نبود. عبدی با کار تشکیلاتی آشنا است و خوب می‌داند که ده نفر یا صد نفر یا هزار نفر را می‌توان برای چنین کاری «هماهنگ» کرد. اما چند صد هزار نفر را نمی‌توان «هماهنگ» کرد.»

از من کرده بودید اجمالا عرض کنم اگر چه ممنونم که این افتخار را به من داده اید که گاهی حرف های خوب و معقولی می زنم ولی دوستانه عرض می کنم که وقتی که ادعا می کنیم از موضع تحلیلی و نه سیاسی دست به قلم می بریم موثرتر است که از تحقیر ولو پنهان پرهیز کنیم.

با احترام عبدی

[۶ بهمن ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب آقای عبدی

با سلام

اولا: فارغ از موضوع و سوالی که مطرح کرده‌اید و پاسخ آن را در زیر عرض خواهم کرد، ایمیل شما باعث شد یک لحظه به فکر فرو بروم که اگر برای تک تک واژه هایی که ما درباره‌ی دیگران می نویسیم، بنا باشد از ما سوال و جواب شود چقدر آمادگی و امکان پاسخ داریم؟ و خلاصه «وای اگر از پس امروز بود فردایی». از این که موجبات این تذکار را فراهم آوردید از شما ممنونم.

ثانیا: همانگونه که حتما مطلع هستید این مسئله‌ی خاطره و حافظه و فراموشی از مباحثی است که اخیرا مطالعات و بحث های فکری و فلسفی زیادی در مورد آن انجام شده و حتی رشته هایی با عنوان خاطره شناسی (Memory Studies) هم راه افتاده است. این که چه می‌شود که ما برخی حوادث را به یاد می آوریم و برخی حوادث را فراموش می‌کنیم ابعاد بسیار پیچیده‌ی شخصی و اجتماعی دارد. و به لحاظ همین بعد اجتماعی، ابعاد سیاسی هم دارد. و بر همین اساس است که قدرت ها و دولت ها نیز می‌کوشند تا برخی حوادث «یادآوری» شود و «گرامی» داشته شود و برخی حوادث به «فراموشی» سپرده شود.

ثالثا: ایمیل شما مرا به یاد دوران دانشجویی انداخت که اولین بار شما را دیدم. آن زمان من عضو شورای مرکزی جامعه اسلامی دانشجویان بودم و ما برای اولین بار از افرادی مثل شما و آقای تاج زاده در اردوی‌مان، که در دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز برگزار شد، دعوت کردیم. با این که آن زمان خیلی با این مفاهیم آشنا نبودیم ولی سعی‌مان این بود که آن «دیگری» که قبلا همیشه از سوی بزرگترهای ما در «جناح راست» برای‌مان ترسیم و توصیف شده بود را خودمان از نزدیک ببینیم و بشناسیم. خوب یادم هست که وقتی قبل از جلسه، شما را در صف نماز بین بچه‌ها دیدم، یک لحظه مکث کردم. عباس عبدی و نماز؟ تصویری که از شما برای ما ساخته بودند خیلی با نماز خواندن قرابت نداشت. البته اگر بخواهیم منصف باشیم خودتان نیز در برساختن این تصویر بی تقصیر نبودید. شما از قرار گرفتن حتی در چند کیلومتری هر چیزی که ممکن بود شائبه‌ای از دین و خدا و پیغمبر در آن باشد پرهیز می کردید. انشاءالله برای این که ریا نشود. ولی خوب، اگر جسارت نباشد اجازه دهید یادآوری کنم که در آن دوران دوم خرداد این چیزها نه خیلی واجد «نفع سیاسی» محسوب می شد و نه چندان محبوبیت افزا قلمداد می گشت. آن روزها ملاقات و همنشینی با «باری روزن» بیشتر می طلبید.... بگذریم. اتفاقا یادم هست به یکی از دوستان که در جلسه پرسش و پاسخ قرار بود از شما سوال کند گفتم این را هم به شما بگوید که چرا باید رفتار عمومی شما به گونه ای باشد که نماز خواندتان برای ما مایه تعجب شود؟ یادتان هست که پاسخ شما چه بود؟ گفتید «این از سطحی نگری شما است»!

البته سوالات آن جلسه ادامه یافت و تند و تیز تر شد و عملا باعث شد شما تا آخر ننشینید و جلسه را ترک کنید. شاید برای شما هم در آن سال ۱۳۷۹ خوب بود دیدار «دیگری». دیدن یک سالن بزرگ پر از دانشجوی مخالف خودتان. شاید کمک می کرد که حباب برخی تصورات که گمان می کردند دانشگاه ملک طلق دفتر تحکیم است بترکد. آخر ما یک زمانی وقتی از «بهزاد نبوی» دعوت می کردیم بیاید در جلسات‌مان می‌گفت شما جلسه در «بازار» بگذارید می آیم! منظورش این بود که شما در دانشگاه جایی ندارید و عددی نیستید. بگذریم...

رابعا: این روایت‌های تاریخی را نگفتم تا در موضوع خاص مورد سوال هم به حافظه من اعتماد کنید! اتفاقا باید اعتراف کنم که آن اصطلاح را خودم در کتاب «انقلاب علیه تحقیر» ندیدم. اما تقریبا به یقین در خاطر دارم که در ایام انتخابات مجلس ششم خودم به رای العین مطلبی از شما یا مصاحبه ای با شما در پاسخ به آقای صادق زیبا در روزنامه‌ای که به احتمال قریب به یقین «صبح امروز» بود خواندم که در آن شما از اصطلاح «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده بودید در توصیف آنچه آقای زیباکلام انجام داده بود. اینکه من در پی‌نوشت آن مقاله به کتاب ارجاع دادم از این جهت بود که به آرشیو روزنامه دسترسی نداشتم و این کتاب حاوی مجموعه‌ی مقالات منتشره شما در آن سالها - از جمله سال ۱۳۷۸ - بود.

خامسا: آنچه «احتمال قریب به یقین» مرا در این خصوص به «یقین» نزدیک‌تر می کند این است که برخلاف تصور شما خود آقای صادق زیبا کلام نیز یک بار علنا و خطاب به خود شما به این موضوع اشاره کرده‌اند. شاید این مورد را هم فراموش کرده‌اید ولی متن آن در [وبسایت] خودتان هم هست. ایشان در اثناء یک مجادله‌ی قلمی با شما بر سر کتاب «هاشمی بدون رتوش» در [تاریخ هفتم] تیر ماه سال ۱۳۸۷ در روزنامه «اعتماد» به این موضوع اشاره کرده‌اند و ضمن انتقاد از برخی تعابیری که شما در مورد ایشان به کار برده‌اید نوشته‌اند: «البته هنوز جای شکرش باقی است چون در نوشته یی در سال ۱۳۷۸ در یکی از روزنامه های اصلاح‌طلب ایشان بنده را متهم به «پوفیوزیسم» سیاسی کرده بودند.» (متن کامل نوشته ایشان در یکی از کامنت‌های این لینک در وبسایت شما وجود دارد. ضمنا در یکی از کامنت‌های این لینک هم یکی از خوانندگان شما به نام «پیمان» که نوشته‌ی آقای زیباکلام را در روزنامه خوانده، در مورد علت کاربرد این اصطلاح از شما سوال کرده است.)

نمی دانم امکان دسترسی به آرشیو روزنامه‌ «صبح امروز» را دارید یا این که آرشیو آن روزنامه هم به همراه خودش توقیف شده؟ اگر وجود داشته باشد به گمانم با جستجوی آن بتوانید اصل آن مطلب را پیدا کنید. به هر حال نفس این توجه شما برای من جالب و آموزنده بود.

سادسا: در مورد تذکر اخلاقی‌تان در انتها و اشاره به آن کنایه‌ی بنده هم خیلی ممنونم و بابت آن عذرخواهی می‌کنم. اگرچه نه در آن مطلب «ادعای تحلیل» داشتم و نه اساسا تفکیک «تحلیل» از «سیاست» را ممکن می‌دانم. با این حال اگر بنا باشد آن مطلب را در میان سایر نوشته‌هایم دسته‌بندی کنم، اتفاقا در دسته «سیاسی» قرار می‌گیرد. ولی خوب در نوشته‌های سیاسی هم «تحقیر» جایز نیست، الا دربرابر «ظالم» یا «متکبر»، که شما از نظر من، دست کم در سال‌های اخیر، هیچ‌ کدام از این دو نبوده اید. اتفاقا اعتقاد شخصی من این است که شما در این سال‌ها نه «گهگاه» که «خیلی از اوقات» حرف‌های «خوب و معقولی» زده‌اید. فقط اشکال‌تان این است که گاهی زیر حرف‌های خوب خودتان می‌زنید. یادتان هست پس از انتخابات ۱۳۸۸ و در ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور چه نوشتید؟ چه معیاری جهت سنجش صحت انتخابات ارائه کردید؟ اما بعد که چند روز گذشت و دیدید که چه اتفاقی افتاد و حتی دو وزیر کلیدی قربانی شدند و نهایتا هم کار جز به «حکم علنی» ختم نشد، و تازه باز هم آن «معاون اول مستعفی» در همه چیز جز اسم معاون اول ماند، انتظار داشتم به معیارتان وفادار بمانید و رسما اعلام کنید آن حقیقتی را که این ماجراها آشکار کرده بود. نه این که «حقیقت» محتاج اعلام شما باشد. اما ... اما متاسفانه در یکی از مقالات بعدی معیار و حرف خودتان را با توجیهاتی تغییر دادید.

جدای از این موارد معدود، همچنان «نوشته‌های خوب» شما را دنبال می‌کنم. همین چند روز [پیش] داشتم مقاله‌ی شما درباره «مسئولیت اپوزیسیون» را می‌خواندم. همان مقاله‌ای که با حمله‌ی تند و موهن یک مدعی «جامعه‌شناسی» مواجه شد که قبلا گویا همکار شما در «مرکز مطالعات استراتژیک» و نیز در مطبوعات اصلاح‌طلب بوده است. او اکنون حقوق‌بگیر صدای آمریکا است و سخت مشغول تلاش جهت قانع کردن آمریکا‌یی‌ها و توجیه ایرانی‌ها جهت پذیرفتن حمله نظامی و تجاوز به ایران. همین که شما مورد حمله‌ی چنین جنایتکارانی هستید مایه امیدواری است!

با احترام و آرزوی توفیق

اسفندیاری

[۷ بهمن ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

سلام جناب آقای اسفندیاری

فکر نمی کردم که به مطالب دیگر اشاره‌ای شود که پاسخ ندادن به آنها بی احترامی [باشد]. در هر حال چون چنین شده چند روز فرصت لازم است که پاسخ دهم زیرا بر خلاف وبلاگ شما تارنمای بنده فیلتر است و فقط در موارد محدودی می توانم با فیلتر شکن واردش شوم تا لینکهای معرفی شده از جانب شما را ببینم چون ما بر خلاف شما که جوانتر هستید به این حافظه‌ها نمی توانیم تکیه کنیم.

ضمن این که به دلائلی من از چند ده کلمه بیشتر هم تایپ نمی کنم و باید از دیگران کمک بخواهم که این کار زمان‌بر است.

با احترام عبدی

[۷ بهمن ۱۳۹۰]

--------------------------------------------------------------------------------------------

با سلام مجدد

خیلی متشکرم از توجه شما و وقتی که می گذارید.

منتظر پاسخ شما خواهم بود.

با احترام

اسفندیاری

[۹ بهمن ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

سلام

لطفا فایل ضمیمه را ملاحظه نمایید.

با احترام عبدی

[۱۱ بهمن ۱۳۹۰]

بسمه تعالی

جناب آقای اسفندیاری؛

با سلام

یکی دو روز را با خودم کلنجار رفتم که به شما چه پاسخی بدهم. در یک دو راهی بودم. می‌توانستم یک پاسخ رسمی بدهم و فقط به نظرات شما درباره‌‌ی موردی که در نامه‌ی پیشین نوشته بودم بپردازم و خواهان انتشار آن نیز بشوم. یک شیوه‌ی دیگر نیز برای پاسخ دادن پیش روی من قرار داشت، شیوه‌ای که به صورت خصوصی به کار می‌برم و اصراری بر انتشار ندارم (هرچند که مخالفتی هم با انتشارش به وسیله‌ی طرف گفت‌و‌گویم ندارم). در مجموع هر دو مورد را می‌نویسم و انگیزه‌ام از نوشتن شیوه‌ی دوم را هم توضیح می‌دهم.

وقتی دیدم شما نوشته‌اید که:

به وبلاگ شما مراجعه کردم و به صراحت می‌گویم جا خوردم و خود را ملامت کردم که نکند چنین چیزی را گفته باشم. از این رو موضوع را از شما استعلام کردم و هنگامی که پاسخ دادید و به نامه‌های متبادله شده میان من و دکتر زیباکلام ارجاع دادید، متوجه شدم که موضوع از چه قرار است:

۱. همان‌طور که شما به آن کامنت ارجاع داده‌اید، خوب بود به این پاسخ من در ذیل آن کامنت نیز توجه می‌کردید: «عبدی:من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است.»

۲. اگر کامنت با اندکی دقت مرور می‌شد، روزنامه‌ای که به آن ارجاع داده‌شده بود، صبح امروز نبود، بلکه روزنامه‌ی عصر آزادگان بود. البته این تفاوت مهم نیست، ولی اهمیت آن در این است که شما با اتکا به حافظه‌ی خود مطلب را نوشته‌اید حافظه‌ای که در این مورد آشکار دچار نسیان شده است، حافظه‌ای که به نظرم بسیار قوی است ولی هرچه‌قدر هم قوی باشد، احتمال خطا وجود دارد و بهتر است مطالب مستند به آن را با شواهد دیگر تقویت کرد و بروز این خطا در موارد دیگر هم صادق خواهد بود. در مورد پفیوزسیم سیاسی هم علی‌القاعده، من فقط ابعاد آن را شرح داده‌ام و به طور قطع تعیین مصداق نکرده‌ام و خواننده خودش حق دارد که بر حسب مورد، تعیین مصداق کند.

۳. اگر ادعای آقای زیباکلام را در همان لینک خوانده باشید که نوشته‌اند:

«بخشی از عباراتی که ایشان در پاسخ به بنده استفاده کرده اند عبارتند از «دروغگو»، «احمق»، «فراموشکار»، «نادان»، «عوامفریب»، «بی اطلاع»، «فرصت طلب»، «نان به نرخ روز خور»، «روتوش کار»، «داشتن ریگی در کفشم» و... البته هنوز جای شکرش باقی است چون در نوشته یی در سال ۱۳۷۸ در یکی از روزنامه های اصلاح طلب ایشان بنده را متهم به «پوفیوزیسم» سیاسی کرده بودند.»

و آن را با اصل متن نامه‌ی من که در «آینده» در اختیارتان است مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم که ایشان به دلایلی دوست دارند که خود را مخاطب این الفاظ قرار دهند، در حالی که من در نامه‌ی اول هم ایشان را حتی بطور قطعی دروغگو خطاب نکردم و فقط وقتی که هیچ توضیحی درباره‌ی مطلب کذب خود ندادند، ایشان را به طور صریح دروغگو خطاب کردم و الفاظ دیگر هیچ مصداقی نداشت، حتی در مواردی می‌توانست بر ضد خودم به کار رود. آن الفاظ حکم بودند و نه مصداق، که البته ایشان به دلایلی دوست داشتند که خودشان را تعیین مصداق کنند. لذا فرد زیرک و باهوشی چون شما باید متوجه می‌شد که ایشان درباره‌ی پوفیوزیسم هم همین طور عمل کرده و موضوعی را به خود گرفته که هیچ‌گاه نویسنده چنین مصداقی را تعیین نکرده است. بنابراین شایسته است که لینک و اتهام مذکور را به نحوی که مناسب می‌دانید تصحیح نمایید.

اجازه دهید نکته‌ای را متذکر شوم. در سال‌های گذشته و حتی اکنون هم در برخی از مطبوعات و سایت‌ها مطالبی‌را علیه من می‌نویسند که هیچ‌گاه زحمت اعتراض به آن‌ها را به خودم نمی‌دهم. در مورد مطلب شما هم به صفت خودم، درخواستی برای اصلاح ندارم، آن‌چه که انگیزه‌ی اصلی من در این درخواست است، احترام و نگاه مثبتی بود که به شما پیدا کردم. بنابراین اگر خواستد اصلاح کنید و اگر نخواستید هم مشکلی نیست.

اما بخش دوم پاسخ!

جناب آقای اسفندیاری؛

من به طور معمول عادت ندارم که درباره‌ی دیگران مجامله‌گویی و تعارف کنم، لذا آن‌چه را که درباره‌ی شما و سپس نوشته]‌ها[یتان تقدیم می‌کنم از روی حسی است که نسبت به شما پیدا کردم و امیدوارم این حس غلط نباشد. با مطالعه‌ی نوشته‌ی شما متوجه شدم که با فردی مطلع، زیرک، خوش‌حافظه و باهوش طرف هستم. کسی که می‌تواند در کشورش تأثیرگذارتر از آن باشد که امثال من بر حسب اتفاق سر از وبلاگش درآورند. ولی این نکات مثبت و کم‌نظیر شما، وقتی با برخی دیگر از ویژگی‌هایتان که از طریق خواندن متن‌های شما استنباط می‌شود، قرین شوند، از تأثیرگذاری مثبت‌شان کاسته می‌شود. به واسطه‌ی حقی که هر یک از ما بر دیگری داریم، موظفیم که اگر نکته‌ای را در جهت اصلاح یکدیگر می‌بینیم متذکر شویم و من همین‌جا با کمال میل اعلام می‌کنم هرگونه انتقادی درباره‌ی من (البته فقط خودم) داشته باشید آن را در «آینده» منتشر کنم (در صورت موافقت شما) و قدردان آن هم خواهم بود. از این رو با نقد شما، که با توجه به نوشته‌هایتان از آن استقبال خواهید کرد، به سهم خود می‌کوشم که ادای دینی کرده باشم و آن ویژگی‌هایی را که فکر می‌کنم به اثرگذاری نوشته‌هایتان آسیب‌می‌زند را در پاسخ به مطالب شما تشریح خواهم کرد.

1. نوشته‌اید که «اگر برای تک تک واژه هایی که ما درباره دیگران می نویسیم، بنا باشداز ما سوال و جواب شود چقدر آمادگی و امکان پاسخ داریم؟ و خلاصه «وای اگر از پس امروز بود فردایی». بله درست است و به همین دلیل هم من نسبت به اتهامی که در نوشته‌‌ی شما متوجه من بود حساس شدم و به قول معروف قبل از گفتن کلام، صاحب آن هستیم و پس از صدور آن، کلام صاحب ماست. به همین دلیل معتقدم که در استناد به مطالب دیگران، تنها به حافظه نمی‌توان تکیه کرد، به ویژه آن‌که همان‌طور که نوشته‌اید، فراموشی و به خاطر ماندن یک امر ساده و فیزیولوژیک نیست و اگر من نسبت به دیگری سوگیری ارزشی داشته باشم، هم در فهم گفتار و رفتار او دچار کج‌فهمی خواهم شد و هم در فراموش کردن و به خاطر ماندن رفتارهای نیک و بد او در حافظه‌ام.

2. چه خوب شد که خاطره‌ی گذشته‌ای را از من در دانشگاه شیراز زنده کردید. اگر اجازه دهید به تحلیل این خاطره بپردازیم تا معلوم شود که چه گزاره‌هایی در پس این خاطره نهفته است.

نوشته‌اید که: «خوب یادم هست که وقتی قبل از جلسه شما را در صف نماز بین بچه ها دیدم یک لحظه مکث کردم. عباس عبدی و نماز؟ تصویری از از شما برای ما ساخته بودند خیلی با نماز خواندن قرابت نداشت. البته اگر بخواهیم منصف باشیم خودتان نیز در برساختن این تصویر بی تقصیر نبودید. شما از قرار گرفتن حتی در چند کیلومتری هر چیزی که ممکن بود شائبه‌ای از دین و خدا و پیغمبر در آن باشد پرهیز می کردید. انشاءالله برای این که ریا نشود. ». دوست عزیز، وقتی که در قرن ارتباطات و در حضور مطبوعات و رسانه‌ها و انتشارات، شما که یک دانشجوی نخبه‌ی کشور بوده‌اید، درباره‌ی رفتار دینی من با سایر دوستانتان دچار چنین توهمی شده‌بودید، آیا به این نتیجه نباید می‌رسیدید که پیش از هر چیز باید آن کهکشان ذهنی که این تصور غلط را برای شما و دوستانتان آفریده بود، نقد می‌کردید؟ شاید برای من اهمیتی نداشت که کسی فکر کند نماز می‌خوانم یا نه، چون نماز را برای خدا می‌خوانند، چه وقتی که در منزل و تنها هستیم و چه وقتی که در آن دانشگاه باشیم. اما آیا برای شما این اهمیت نداشت که چرا و به چه دلیل دچار ذهنیتی شده بودید که حتی پدیده‌های عینی تا این حد مغایر با واقعیت برای شما تصویر می‌شد، چه برسد به امور ذهنی و اعتباری؟

نکته‌ی دیگر این که شما از پیش درباره‌ی کسی که مشهور به مذهبی بودن بوده، درباره‌ی نماز خواندن یا نخواندن او قضاوت داشته‌اید و به طور عادی این قضاوت در پس ذهن شما درباره‌ی ارزیابی نظرات او نقش مهمی هم ایفا می‌کرده است. ولی مسأله‌ی مهم این است که نه تنها آن روز در این کهکشان ذهنی تغییری داده نشد، بلکه امروز هم مرا مقصر می‌دانید و می‌گویید که: « ولی خوب، اگر جسارت نباشد اجازه دهید یادآوری کنم که در آن دوران دوم خرداد این چیزها نه خیلی واجد «نفع سیاسی» محسوب می شد و نه چندان محبوبیت افزا قلمداد می گشت. آن روزها ملاقات و همنشینی با «باری روزن» بیشتر می طلبید.... بگذریم. اتفاقا یادم هست به یکی از دوستان که در جلسه پرسش و پاسخ قرار بود از شما سوال کند گفتم این را هم به شما بگوید که چرا باید رفتار عمومی شما به گونه ای باشد که نماز خواندتان برای ما مایه تعجب شود؟ یادتان هست که پاسخ شما چه بود؟ گفتید این از سطحی نگری شما است!». برادر محترم! این چه ذهنیت وحشتناکی است که داریم و از دیگران انتظار داریم برای اثبات نماز خواندن خود کاری کنند که ما اشتباه برداشت نکنیم. حتماً باید می‌آمدم در مراسم مذهبی شما یا مراسم مذهبی پر از ریا و تزویری که تصویرش در تلویزیون نمایش داده می‌شود، شرکت می‌کردم تا نماز خواندن من برای شما اثبات می‌شد؟ شما که این همه باهوش و خوش‌حافظه هستید و حتی روزنامه‌‌ی صبح امروز را در آن سال‌ها خوانده‌اید، چرا متوجه نمی‌شدید که حداقل در یک‌سوم از یادداشت‌های من، ارجاع به مطالب اسلامی و دینی و ... وجود دارد و اگر کسی دچار پیش‌داروی نبود، همه‌ی این‌ها برای پرهیز از چنان ظن و گمان‌هایی که گناه هست، کافی بود. البته من آن یادداشت‌ها را برای اثبات مسلمانی خود نمی‌نوشتم‌، بلکه همانی بودم که بودم و تنها واقعیت خود را منعکس می‌کردم. برای آن که تفاوت خود در این زمینه را گفته باشم، متذکر شوم که اگر به هر دلیلی متوجه شوم که فرد مسلمانی برخی از مسلمات دینی خود را انجام نمی‌دهد، باز هم به خودم حق نمی‌دهم که بگویم برای مثال نماز نمی‌خواند و اگر هم خواند تعجب کنم.

این که در آن روزها با باری روزن مناظره کرده‌ام چه ربطی به نماز خواندن و نخواندن دارد؟ شما می‌توانید آن کار را بد یا بسیار بد و حتی خیانت بدانید، ولی این موضوع چه ربطی به نماز نخواندن می‌تواند داشته باشد؟ خب اگر دیگران هم درباره‌ی رفتار شما این‌طور قضاوت می‌کردند، می‌دانید چه نتیجه‌ای حاصل می‌شد؟ آیا این‌ها سطحی‌نگری نیست و نبود که در برابر پاسخ من علامت «!» گذاشته‌اید؟

این درست است که ما و به ویژه من تظاهر به دین‌داری نمی‌کردم، نه در آن دوران، حتی پیش از آن هم نمی‌کردم، چیزی که مطالبه‌ی دوستان شما بود. به دو دلیل این کار را نمی‌کردم، یکی این که در هر کاری بتوان تظاهر کرد، ذات دین‌داری با تظاهر و جانمازکشی تعارض دارد. ولی دلیل مهم‌تر این بود که تظاهر به دین‌داری دکان چند نبشی بود که عده‌ای از آن نان می‌خوردند، که این بدترین و ناپاک‌ترین نان‌ها است. به خوبی به یاد دارم که یک بار در سال ۷۴ پیشنهادی را به مرکز مطالعات وزارت ارشاد دادم تا مطالعه‌ای را درباره‌ی زنان و مردانی که بعد از ظهرها در خیابان ولیعصر راه می‌روند انجام دهم که نپذیرفتند. هدف این مطالعه [نمره] دادن به ظواهر و پوشش زنان و مردانی بود که همراه یکدیگر بودند. فرضیه‌ی من این بود که همبستگی نمرات داده شده برای زنان و مردان منفی خواهد بود، یعنی مردانی که ظاهر اسلامی‌تری دارند با زنانی که ظاهرشان غیرمذهبی‌تر است همراه‌اند و برعکس. مبنای این فرض من هم این بود که مردان گروه اول در اصل فرهنگ زنان خود را دارند ولی کارکرد ظاهری این مردان در ادارات و جامعه متفاوت است تا نسبت به اسلامیت آنان شکی نشود و کارها روبه‌راه شود. در حالی که گروه دوم مذهبی‌های واقعی هستند که نیازی به ظاهرسازی مردانشان ندارند و از ظاهرسازی هم انزجار دارند. بنابراین فشار مذکور در این گزاره‌های شما برای تظاهر و ریا چیزی نیست که مطلوب همه یا حداقل من باشد.

3. این که نوشته‌اید: «البته سوالات آن جلسه ادامه یافت و تند و تیز تر شد و عملا باعث شد شما تا آخر ننشینید و جلسه را ترک کنید. شاید برای شما هم در آن سال ۱۳۷۹ خوب بود دیدار «دیگری». دیدن یک سالن بزرگ پر از دانشجوی مخالف خودتان. شاید کمک می کرد که حباب برخی تصورات که گمان می کردند دانشگاه ملک طلق دفتر تحکیم است بترکد. آخر ما یک زمانی وقتی از بهزاد نبوی دعوت می کردیم بیاید در جلساتمان می گفت شما جلسه در بازار بگذارید می آیم! منظورش این بود که شما در دانشگاه جایی ندارید و عددی نیستید. بگذریم...» من صادقانه بگویم چیز چندانی از آن جلسه به یاد ندارم، ولی توصیه می‌کنم که شما به حافظه‌ی خوبتان اعتماد بیش‌از حد نکنید. هیچ‌گاه به یاد نداشته‌ام که جلسه‌ای را پیش از موعدش ترک کنم، چون اگر چنین وضعی پیش می‌آمد، به طور قطع در خاطرم می‌ماند. به علاوه من نمی‌دانم میان شما و آقای بهزاد نبوی چه گذشته است و امروز چه چیزی را باید به رخ کشید، ولی اجازه دهید متذکر شوم که اگر همه‌ی دانشجویان دانشگاه‌ها هم از جریان آن زمان شما می‌بودند، این امر را به هیچ وجه دلیل حقانیت نظرات آن‌ها نمی‌دانستم و اگر فقط چند تن از دانشجویان کشور هم به آن منتسب بودند، آن را دلیل بر عدم حقانیت و نادرستی عقیده آنان نمی‌دانم. ضمن این که باید به اطلاع برسانم مجموع آن جریان در حال حاضر در دانشگاه‌های کشور کمتر از ۱۵ درصد هستند (با احتساب اثرات سهمیه‌ها). این را بر حسب مشاهدات خودم می‌گویم، لذا خیلی بر این عامل تأکید نکنید.

4. مرقوم نموده‌اید که: «و نه اساسا تفکیک «تحلیل» از «سیاست» را ممکن می‌دانم. با این حال اگر بنا باشد آن مطلب را در میان سایر نوشته‌هایم دسته‌بندی کنم اتفاقا در دسته «سیاسی» قرار می‌گیرد.» ابتدا باید پذیرفت که در عالم واقع چنین تفکیکی به صورت صددرصد ممکن نیست. مثل نخود و لوبیا نیست که بتوان آن‌ها را به طور کامل از یکدیگر تفکیک و جدا کرد. ولی این فقط وجه منطقی قضیه است، در حالی که در عمل چنین نیست. شما می‌دانید که فرق میان آب و آب مضاف و احکام آن‌ها در شرع چیست. در حالی که در طبیعت همه آب‌ها مضاف هستند و حداقل قدری نمک و املاح همراه خود دارند ولی عرفاً به آن‌ها مضاف گفته نمی‌شود ولی از یک مرحله به بعد مضاف محسوب می‌شوند. تمایز تحلیل سیاسی و علمی هم به همین شکل ممکن است. من در برخی از یادداشت‌های اخیرم چندین بار این تمایز را توضیح داده‌ام و چون شما را پیگیر مطالبم یافتم، بیش از این توضیحی نمی‌دهم. ولی حداقل به این مورد اشاره کنم که در تحلیل علمی اهمیت ندارد که چه کسی سخنی را می‌گوید و مخاطب آن کیست، در حالی که در تحلیل سیاسی هر دو مسأله مهم است. اعتقاد شما به ممکن نبودن تمایز میان این دو وجه از تحلیل تبعات ]روش[‌شناختی گسترده‌ای دارد و به نحوی که قضاوت ما درباره‌ی گوینده‌، تأثیر مستقیمی بر قضاوت ما نسبت به مضمون بیان او خواهد داشت و این باب هر گفتگو و دستیابی به حقیقت را خواهد بست که در ادامه مصداق این نکته را نیز شرح خواهم داد.

5. نوشته‌اید که: «ولی خوب در نوشته‌های سیاسی هم «تحقیر» جایز نیست، الا دربرابر «ظالم» یا «متکبر» که شما از نظر من، دست کم در سال‌های اخیر، هیچ‌کدام از این دو نبوده اید». متأسفانه در جامعه‌ی ما آن‌قدر اخلاق را در مرتبت بالایی قرار می‌دهیم که دیگر دست‌هایمان به آن نمی‌رسد و به مصداق دست ما کوتاه و خرما بر نخیل می‌شود. من فکر می‌کنم که در مجادلات سیاسی حمله و حتی تحقیر و متلک با رعایت شرایطی ایراد ندارد. اول این‌که یک‌سویه نباشد. یعنی نیاید چنین باشد که بنده بتوانم و حق داشته باشم هر‌چه خواستم علیه شما بنویسم و بگویم و شما ممنوع از مقابله به مثل باشید. دوم این که چون هدف گفتار و تحلیل سیاسی، منحصر به تحریک ذهن و تقویت دانش نیست و بسیج نیرو و ایجاد انگیزش هم مهم است، لذا مستلزم نوعی رجزخوانی می‌شود که در جنگ‌ها مرسوم بوده است، ولی باید توجه داشت که این موارد باید مثل ادویه و نمک غذا باشد که آن را قابل خوردن می‌کند ولی جایگزین غذا نمی‌‌شود و اگر زیادتر از حدی باشد منزجرکننده می‌شود. این عقیده را دارم و بر خودم هم روا می‌دارم و اگر کسی در حین مجادله‌ی سیاسی علیه من تکه‌ای بیاندازد، آن را حق او می‌دانم. ضمن این که وقتی شما هم مجاز نبودن این عمل را مشروط به «ظالم» و «متکبر» نبودن فرد مورد نظر خود می‌کنید، دیگران هم می‌توانند شرط و شروط خاص خود را داشته باشند و حتی با همین دو شرط شما خیلی‌ها را مشمول آن نمایند. اتفاقاً این دو شرط کار را سخت‌تر می‌کند، زیرا معلوم می‌شود به کار بردن چنین شیوه‌ای علیه دیگری متضمن اعلام حکم پیشینی ظلم و تکبر علیه او نیز هست.

6. نوشته‌اید که «فقط اشکال‌تان این است که گاهی زیر حرف‌های خوب خودتان می‌زنید. یادتان هست پس از انتخابات ۱۳۸۸ و در ماجرای انتصاب معاون اول رییس جمهور چه نوشتید؟ چه معیاری جهت سنجش صحت انتخابات ارائه کردید؟ اما بعد که چند روز گذشت و دیدید که چه اتفاقی افتاد و حتی دو وزیر کلیدی قربانی شدند و نهایتا هم کار جز به «حکم علنی» ختم نشد، و تازه باز هم آن معاون اول مستعفی در همه چیز جز اسم معاون اول ماند، انتظار داشتم به معیارتان وفادار بمانید و رسما اعلام کنید آن حقیقتی را که این ماجراها آشکار کرده بود. نه این که «حقیقت» محتاج اعلام شما باشد. اما... اما متاسفانه در یکی از مقالات بعدی معیار و حرف خودتان را با توجیهاتی تغییر دادید». شما حافظه‌ی خوبی دارید ولی من مجبور شدم یک بار دیگر آن یادداشت را بخوانم. متوجه شدم برخلاف هوش خوبی هم که دارید، متن را سریع مطالعه کردید، زیرا من در آن یادداشت هیچ‌کجا معیاری برای ارزیابی صحت انتخابات بر اساس نصب یا عزل معاون اول نداده‌ام، بلکه معیاری برای نظر جناح‌های درون حکومت به صحت انتخابات ارائه کرده‌ام و نه برای خودم و دیگران یا شما. معیار من برای ارزیابی صحت انتخابات راهی جز استفاده از ساز و کارهای علمی و شناخته شده نیست و پیش از انتخابات هم به دوستانم نوشتم که چنین ساز و کاری وجود ندارد و شما در هیچ شرایطی نمی‌توانید با قاطعیت بگویید که تقلب می‌شود یا شده یا خیر. البته تحلیل من از سلامت انتخابات با تحلیل رایج در جنبش سبز متفاوت است و بارها هم این را گفته‌ام، ولی این که چه تحلیلی دارم، تاکنون آن را به طور رسمی و صریح اعلام نکرده‌ام. ولی بر اساس منطق آن یادداشت نشان دادم که جناح رقیب دولت، حق چندانی در ۲۴ میلیون رأی برای رئیس دولت قائل نیست زیرا اجازه نداد آن فرد معاون اول شود و فقط همین برداشت را می‌توان از آن یادداشت کرد. اما این که من بعداً از این موضع عدول کرده‌ام، چون ارجاعی نداده‌اید نمی‌توانم پاسخی دهم. هرچند این [یادداشت] ارتباطی با مواضع بعدی من نمی‌تواند داشته باشد، فقط بیان نگرش مخالفان دولت نسبت به آرای اعلام شده را مطرح کرده است. اتفاقاً من خیلی حساس هستم که مواضعم درباره‌ی انتخابات سال ۸۸ خیلی دقیق مطرح شود و اگر شما تناقض یا تعارضی در آن نشان دهید، مرا رهین منت خود کرده‌اید.

7.مرقوم داشته‌اید که: «همین چند روز پیش داشتم مقاله‌ی شما درباره «مسئولیت اپوزیسیون» را می‌خواندم. همان مقاله‌ای که با حمله‌ی تند و موهن یک مدعی «جامعه‌شناسی» مواجه شد که قبلا گویا همکار شما در «مرکز مطالعات استراتژیک» و نیز در مطبوعات اصلاح‌طلب بوده است. او اکنون حقوق‌بگیر صدای آمریکا است و سخت مشغول تلاش جهت قانع کردن آمریکا‌یی‌ها و توجیه ایرانی‌ها جهت پذیرفتن حمله نظامی و تجاوز به ایران. همین که شما مورد حمله‌ی چنین جنایتکارانی هستید مایه امیدواری است!». انتقاد دوستانه و مهم من به شما در همین پاراگراف است که به مسائل مذکور در پیش هم مربوط می‌شود. از نظر من علت درستی آن یادداشت به هیچ وجه مخالفت آقای مجید محمدی نیست، هم‌چنان که پسندیدن آن هم از سوی شما دلیلی بر درستی یا غلطی آن نیست. وقتی که نتوانیم تحلیل سیاسی از علمی را تفکیک کنیم، دچار این مشکلات خواهیم شد. به احتمال فراوان مطالب گذشته‌ی من به این دلیل مورد پسند واقع نمی‌شد که از من تصویری پیشینی نزد شما وجود داشته. در مرحله‌ای نماز نخواندن، گفت‌و‌گو با باری روزن، اصلاح طلب و ... و شاید امروز این تصویر به هر علتی تغییر کرده است، لذا با حسن ظن بیشتری به نظراتم نگاه می‌کنید. ولی واقعیت این است که من ترجیح می‌دهم وقتی که مطلبم خوانده می‌شود، در درجه‌ی اول به منطق درونی آن نگاه شود. این که یک نفر وقتی آن طرف میدان سیاست است، هر کاری می‌کند، دوستانش هورا می‌کشند و دشمنانش جیغ، وقتی به هر دلیل این طرف هم می‌آید، دوستان سابق و دشمنان فعلی‌اش جیغ می‌کشند و برعکس. این شیوه درست نیست و از این لحاظ با یکی از نوشته‌های اخیر شما همدلی می‌کنم (هرچند به زاویه‌ی دید شما انتقاداتی دارم). ولی این مشکل محصول همین نگاه حاد سیاسی است.

خب همه‌ی این ها را گفتم که چه؟

جناب آقای اسفندیاری؛

من تصمیم به انتشار این مطالب ندارم، ولی اگر شما این کار را کردید، مخالفتی نمی‌کنم. (فقط اطلاع دهید) هدفم هم از این همه بلندنویسی این است که به شما که هم دانش و حافظه‌ی خوبی دارید و هم قلمی در خور شأن و هم آدم زیرکی هستید، از موضع یک برادر توصیه کنم که اجازه ندهید این ویژگی‌های خدادادی با عجله در قضاوت و با عدم اعتقاد به تفکیک میان امر سیاسی و با امر علمی یا منطقی و نیز خط‌کشی‌های حاد و مغرورانه، (مشکلاتی که همه ما کمابیش داریم)، اثرات نامطلوب بر نوشته‌هایتان بگذارد. یقین دارم که رعایت این نکات شما را در انتقال پیام‌هایتان موفق‌تر خواهد کرد و برای جامعه‌ی ایران نعمتی گران‌بها خواهید بود. قدردان این نعمت خود باشید، نعمتی که خیلی‌های دیگر آن را ندارند. مطمئن هستم که این توصیه‌ی دوستانه و برادرانه را جز ادای دین و احترام به خود تلقی نخواهید کرد. هرچند در ایران مرسوم این است که هر کس دیگری را چنین توصیه‌هایی نماید، آن را دشمن خطاب کنند، ولی از نوشته‌های روشن شما برمی‌آید که مبرا از این خصلت ناپسند هستید و امیدوارم که من هم [دچار] اشتباه نشده باشم که مطلبی به این مفصلی را برای کسی بنویسم که خدای ناکرده بوی دشمنی از آن به مشامش برسد.

موفق باشید

با احترام

عباس عبدی

۱۳۹۰-۱۱-۱۱

---------------------------------------------------------------------------------------------

سلام جناب آقای عبدی

از پاسخ تفصیلی شما بسیار ممنونم. هچنین از نقد و تذکرات ارزنده شما. برخی واژه‌ها و تعابیری هم که سخاوتمندانه و مهربانانه درباره‌ی من بیان کرده اید از جنس «ثناء جمیل»ی است که من خود را «اهل»ش نمی یابم. ولی برخی مسائلی که در پاسخ شما آمده مرا وا می‌دارد تا نکاتی را در توضیح و یا جهت تکمیل بحث عرض کنم. اکنون که امکان این گفتگو فراهم شده به نظرم حیف است که برخی مباحث ابتر بماند. البته برای برخی موضوعات هم شاید هرگز پایانی نتوان متصور شد.

در حال من هم چند روزی فرصت می‌خواهم که پاسخ خود را خدمتتان بفرستم.

طبعا اگر مایل بودید باز هم می توانید پاسخ دهید.

در هر مرحله ای که شما موافق باشید من علاقمند خواهم بود که این مکاتبه را در وبلاگم منتشر کنم.

با آرزوی توفیق

اسفندیاری

[۱۲ بهمن ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب اسفندیاری سلام

از لطف شما ممنون. هر وقت فرصت داشتید اقدام کنید عجله ای نیست.

درباره انتشار هم نظرم را پیشاپیش نوشته ام.

با احترام عبدی

[۱۲ بهمن ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب آقای عبدی

با سلام

ببخشید که «مدتی این مثنوی تاخیر شد». شاید بدانید برخی مشغله های حقیر را که متاسفانه و یا خوشبختانه باعث می شود نتوانم تمام وقت به سیاست بپردازم: از خانه داری و بچه داری و مستندسازی تا رسیدگی به تعمیرات مدرسه فارسی که در شهرمان داریم. در این میان رسیدن به گرفتارانی مثل «حسین درخشان» و «مجله هابیل» هم بود. سفری هم در پیش داشتم که خود مستلزم مشغله های کثیر بود.

بخش عمده‌ی نامه‌ی پیوست را قبل از سفرم یک شب تا صبح بیدار ماندم و نوشتم. ویرایش نهایی‌اش در سفر قدری طول کشید. به هر حال از این که فرصت این گفت و گو را پیش آوردید متشکرم.

اگر مایل به پاسخ هستید بفرمایید تا من انتشار این نامه‌ها در وبلاگم را تا زمان دریافت پاسخ بعدی شما به تأخیر بیاندازم.

با احترام

اسفندیاری

[۱۱ اسفند ۱۳۹۰]

بسم الله الرحمن الرحیم

جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

از پاسخ تفصیلی شما به نامه قبلی متشکرم. انتظار نداشتم به نویسنده‌ای «بی‌نام و نشان» و وبلاگی «سوت و کور» و نوشته‌هایی «ناقابل»، فراتر از پیگیری حق خودتان، بذل توجهی کنید. این آمادگی شما برای همنشینی با «فقرا» قابل تحسین است و شاید ثمره‌ی وارستگی شما از «میز وزارت» و «کرسی وکالت» و «بنز سفارت» در این سه دهه باشد. آنهم در شرایطی که برخی همراهان درجه دو و سه شما در دوران دانشجویی، در این سال‌ها سفت و سخت به میزها و کرسی‌ها و بنزهایشان چسبید‌ه‌اند. و شاید همین «زهد سیاسی» است که باعث شده شما گاهی بتوانید حرف‌هایی بزنید که دیگران از گفتن آن معذورند. دلیل دیگری که شما برای من احترام برانگیز هستید، این است که زندانی «بنگاه تجاری – سیاسی رفسجان» بوده‌اید. شما سند زنده‌ای هستید که روزگاری در این مملکت حتی چند نقد ساده‌ی اقتصادی در تنها روزنامه ی منتقد دولت، عواقبی همچون زندان به همراه داشت. در این شش- هفت سال که توپخانه‌های ده‌ها روزنامه و هفته‌نامه و ماه‌نامه و سایت و خبرگزاری، شبانه‌روز از چپ و راست بر دولت آتش فرو ریخته است، نفس «وجود» شما یادآور خوبی است برای این که فراموش نکنیم چقدر پیشرفت کرده‌ایم. دلیل دیگری هم که برای شما احترام قائل هستم این است که برای «جوانمردی» ارزش و اعتبار قائل هستید. یادم هست یک بار جمله‌ای گفته بودید با این مضمون که «مهم‌تر از تقسیم‌بندی چپ و راست و اصلاح‌طلب و اصول‌گرا در کشور ما تقسیم بندی مرد و نامرد است» که خیلی خوشم آمد. تنها با این ملاحظه که بجای «مرد» و «نامرد» بگوییم «با معرفت» و «بی‌معرفت»، که متهم به «سکسیم» نشویم.

در نامه قبلی فراموش کردم تشکر کنم از این که نوشته‌های مرا قابل صرف وقت دانسته بودید و حتی برخی از آن ها را لایق صفت «متفاوت» برشمرده بودید. در این نامه اخیر نیز بسیار سخاوتمندانه واژه‌هایی را خرج بنده ‌کرده‌اید که همه مصداق «ثناء جمیل»ی است که من «اهل» آن نیستم. از لطف و بزرگواری شما بسیار متشکرم. دوازده سال پیش وقتی در آن جلسه‌ی پرسش و پاسخ دانشگاه شیراز دیدیم که برخلاف ادبیات رسانه‌ای تند و تیزتان، در جمع ما بسیار نرم و لطیف سخن می‌گویید، با دوستان گفتیم ایشان به قصد «جذب» آمده ‌است. ولی اکنون می‌دانم که نه شما در آن موقعیت سابق هستید که بخواهید «دل‌ربایی» کنید و نه قلب من دیگر آن طراوت جوانی برای «دل باختن» را دارد. البته انسان هرگز نباید به نفس خویش مطمئن باشد که حتی انبیاء هم فرموده‌اند «و ما أبَرِّءُ نفسی، إن النفس لأمارة بالسوء». و چه بسیار سیاست‌مدارِ «عاقله مرد» که سرِ پیری و عائله‌داری، به عشوه‌ی عجوزه‌ی‌ قدرت‌، دل و عقل و هوش خویش به باد دادند و دودمان سیاسی‌ و حتی دستاورد‌های پیشین را نابود کردند.

به پیروی از شما من هم پاسخ خود را در دو بخش تقدیم‌تان می‌کنم. بخش نخست در مورد موضوع خاص انتساب یک مطلب به شما توسط بنده است. بخش دوم هم درباره سایر مواردی است که در نامه‌ی قبل در مقام نقد و یا تذکر و توصیه بیان فرموده‌اید. همین جا لازم است خصوصا از این بخش دوم هم بسیار تشکر کنم و تأکید کنم که بسیاری از تذکرات و توصیه‌های شما را صحیح و بجا یافتم.

و اما بخش اول:

از توضیحات شما چنین استفاد می‌شود که هرگز گزاره‌ای مانند «آقای x یک پفیوز سیاسی است» را جایی ننوشته‌‌اید و اگر دیگران – از جمله آقای x و یا بنده‌ی حقیر، از نوشته‌ای از شما چنین برداشت کرده‌ایم، در واقع اشکال از ما است که «تعیین مصداق» کرده‌ایم.

در اینجا چند وضعیت قابل تصور است. چون در نامه‌ی اول شما دقیقا مشخص نبود که آیا شما مطلقِ استفاده از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» را تکذیب کرده‌اید یا صرفا انتساب مستقیم آن به یک شخص را. معلوم نبود که آیا شما ولو در مقام بیان حکمی کلی درباره یک رفتار یا کنش سیاسی، از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده بودید یا خیر؟ به عبارت دیگر تصریح نفرموده بودید که اصلا عبارت «پفیوزیسم سیاسی» در آن مقاله‌ی مورد اشاره و یا در آن کتاب مجموعه مقالات، وجود داشته است یا خیر؟ اگر استفاده از چنین تعبیری توسط شما مطلقا کذب بوده باشد و این تعبیر در هیچ نوشته‌ای از شما وجود نداشته، چه رسد به آن که به شخص خاصی نسبت داده شده باشد، در این وضعیت طبعا وظیفه بنده است که از شما عذرخواهی کنم و آن نوشته خود را اصلاح کنم. البته قابل توجه بود که شما حتی گلایه‌ی آقای زیباکلام به خودتان در این موضوع را هم فراموش کرده بودید. با این همه من حتی قدمی فراتر می‌روم و می‌گویم گلایه‌ی آقای زیباکلام هم لزوما دلیلی بر این نیست که شما حتما آن تعبیر را به کار برده باشید. چون آقای زیباکلام این گلایه را در سال ۱۳۸۷ بیان کرده‌‌اند و مقاله بنده در سال ۱۳۸۶ منتشر شده بود. این احتمال هم هست که ایشان با خواندن مقاله‌ی بنده چنین ذهنیتی برایشان حاصل شده باشد. لذا اگر شما مطلقا چنین تعبیری را به کار نبرده‌اید، بفرمایید تا بنده ضمن عذرخواهی این اشتباه خود را رسما تصحیح کنم.

اما اگر موضع شما این باشد که آن زمان صرفا در مقام بیان یک «حکم کلی» درباره‌ی یک رفتار یا کنش سیاسی، از تعبیر «پفیوزیسم سیاسی» استفاده کرده‌اید و به قول خودتان «ابعاد» آن را شرح داده‌اید، ولی هیچ مصداقی برای این حکم کلی تعیین نکرده‌اید، در این صورت هم دو وضعیت ممکن است رخ داده باشد. یک حالت این است که این حکم کلی شما در یک فضای کاملا انتزاعی و محیط تئوریک محض بیان شده که عقلاً و عرفاً امکان نسبت یافتن آن با هیچ شخص و یا فرد و یا جنبنده‌ای وجود نداشته باید. طبعا شرایط تحقق عینی این وضعیت قدری دشوار است و اگر هم ممکن باشد احتمالا بیشتر شامل حال ادبیات افرادی هم‌چون دانشمندان رشته‌ی فیزیک نظری می شود. «اهل سیاست» اما، هر گزاره‌ای که صادر کنند، طبعا مخاطبی مشخص دارد و هدف و مقصودی معین. گزاره‌های سیاسی هیچ‌گاه در خلأ صادر نمی‌شوند. البته می‌توان پذیرفت که ممکن است یک «حکم کلی» و یا یک «گزاره‌ی سیاسی» لزوما شخص خاصی را مخاطب نگرفته باشد و خطاب به یک جمع، یا یک گروه یا یک نهاد (مثل دولت) بیان شده باشد. اما به نظر می‌رسد در این مورد خاصی که محل بحث ما است، حتی شرایط این گونه هم نبوده است. به عبارت دیگر این اتفاق در چنان شرایط محدود و مشخصی بیان شده که جز آن برداشتی که بنده و خود آقای زیباکلام داشته‌ایم، تقریبا برداشت دیگری ممکن نبوده است. در واقع آن حکم «کلی» آن قدر «قیود خاص» خورده است که عملا بیش از یک «مصداق» نمی‌توانسته داشته باشد.

بگذارید برای روشن شدن بحث مثالی بزنم. اگر در حین یک گفت و گو، یکی از طرفین بحث گزاره‌ای را به عنوان نظر خویش بیان کند و طرف دیگر در مقام «بیان یک امر کلی» بگوید هرکس به فلان گزاره معتقد باشد احمق است، هر انسان عاقل و بالغی، و حتی برخی انسان‌های نابالغ نیز، متوجه خواهند شد که در حین این گفت و گو یک طرف صفت «احمق» را به طرف مقابل نسبت داده است. با این که در ظاهر امر هیچ مصداقی برای صفت «احمق» مشخص نشده است. به همین ترتیب اگر در یک موقعیت و شرایط خاص، یک کنش یا رفتار خاص از یک فرد خاص سر زده باشد، و ما به عنوان ناظر یا تحلیل‌گر، به ناگاه در مقام بیان یک «حکم کلی» برآییم و آن کنش و رفتار را، با صفتی که نزد عرف عقلا توهین‌آمیز و یا ناسزا محسوب شود، توصیف کنیم، طبعا باید بپذیریم که نه تنها خود آن فرد یا گروه، بلکه سایر شاهدان و ناظران و عابران نیز، چنین برداشت خواهند کردند که ما آن صفت ناپسند و ناسزا را، البته به شیوه‌ای کمی محترمانه‌تر، به آن فرد نسبت داده‌ایم. یعنی به هر حال عمل «انتساب» صورت گرفته است.

این که شما نوشته ‌بودید «من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است» حاکی از این است که احتمالا یک «حکم کلی» وجود داشته‌است که کسی توانسته «تعیین مصداق» کند. در این صورت بنابر آنچه عرض شد و با توجه به شرایط بیان آن حکم کلی، تعیین مصداق نیز نیازمند محاسبات پیچیده‌ای نبوده و بلکه نتیجه‌ی بدیهی و مستقیم همان حکم به اصطلاح کلی بوده است. بر این اساس و در این شرایط، آنچه بنده در پی‌نوشت آن مقاله نوشته بودم در عرف عقلا نسبت ناروا و خلاف واقعی محسوب نمی‌شود. این که فرموده‌اید آقای زیباکلام «به دلایلی دوست دارند که خودشان را تعیین مصداق کنند» هم که بعید است سخنی جدی باشد. آشکار است که ایشان از این که شما این الفاظ و صفات را، ولو به شکل غیر مستقیم، حواله‌ی ایشان کرده‌اید، ناراحت شده‌اند و واکنش نشان داده‌اند. و البته من این سخن را از موضع ترحم بر ایشان نمی‌گویم. آنهایی که دست اندر کار «رتوش» چهره‌ی «بنگاه تجاری سیاسی- رفسنجان» هستند، طبعا باید «فحش خورشان هم ملس باشد».

ضمنا نوشته‌اید: «اگر کامنت با اندکی دقت مرور می‌شد، روزنامه‌ای که به آن ارجاع داده‌شده بود، صبح امروز نبود، بلکه روزنامه‌ی عصر آزادگان بود». واضح است که صرف کامنت یک فرد ناشناس در وبلاگ شما برای بنده سند و حجت نمی‌شود که در مورد نام روزنامه به قطعیت برسم. ضمن این که این فرد نیز ادعای خود را مستند به مطلب آقای زیباکلام کرده بود ولی در آن مطلب اساسا نام روزنامه‌ای ذکر نشده بود. لذا دلیلی نداشت من نظر این کامنت‌گذار در مورد نام روزنامه را به حافظه‌ی خودم ترجیح بدهم. اما این که شما با استناد به این کامنت با قاطعیت فرموده‌اید که «در این مورد ]نام روزنامه[ آشکارا دچار نسیان شده‌اید» این شبهه را برایم ایجاد کرد که نکند آن کامنت را خود شما نوشته بودید؟! به هر حال ظاهرا شما از نام روزنامه‌ای که آن مطلب در آن چاپ شده مطلع هستید. در نتیجه احتمالا باید از خود آن مطلب هم مطلع باشید. پس از بین سه وضعیتی که در بالا تشریح شد، وضعیت اول احتمالا منتفی می‌شود. اگر چنین است ممنون می‌شوم که عنوان مطلب و تاریخ نشر را بفرمایید تا من منبع ارجاع خود را اصلاح کنم.

و اما بخش دوم:

در این بخش در چند بند به چند موضوع اشاره کرده‌اید که به تفکیک تلاش می کنم به آنها پاسخ دهم.

۱- در مورد این بند، اگرچه طبعا آن قاعده‌ی اخلاقی که مطرح فرموده‌اید و تذکر کلی که ارائه داده‌اید را می‌پذیرم، اما چون در مورد مصداق خاص در بخش اول [توضیح] داده‌ام، از تکرار صرف نظر می‌کنم.

۲- در مورد خاطره‌ی من از نماز خواندن شما و تحلیل و تفسیری که از این خاطره ارائه فرموده‌اید چند نکته را باید در مقام توضیح و پاسخ بیان کنم.

اولا، در تکمیل مطلب پیشین و نیز جهت تصحیح ذهنیت شما از آن خاطره، باید عرض کنم که مقصود من از بیان این خاطره و بیان تعجب خودم از «تصویر» شما در حال نماز این نبود که بگویم تا قبل از آن دیدار باور نداشتم که شما نماز می‌خوانید. اتفاقا من در ضمیر خودآگاه خویش کاملا یقین داشتم که شما نماز می‌خوانید. اگر در همان زمان کسی از من می‌پرسید «به نظر تو آیا آقای عباس عبدی نماز می‌خواند؟» بی شک پاسخ من مثبت می‌بود. مسئله غریب بودن و ناآشنا بودن «تصویر» شما در حال نماز خواندن بود. بگذارید دوباره مثالی بزنم تا منظورم مشخص شود. اگر کسی از من بپرسد «آیا مادربزرگ شما ورزش می‌کند؟» پاسخ من مثبت خواهد بود. اما اگر خودم مادربزرگم را با لباس ورزشی و کفش اسپرت در حال ورزش ببینم این «تصویر» برایم تازگی خواهد داشت. در واقع این تصویر خاصیت «آشنایی‌زدایی» خواهد داشت و از همین رو موجب مکث و درنگ بیننده می‌شود.

ثانیا، تصویر ذهنی که ما از شما داشتیم طبعا براساس روایت‌هایی بود که در مطبوعات و رسانه‌ها درباره‌ی شما و یا از شما خوانده بودیم. و البته این روایت‌ها، صرف نظر از جهت و سوگیری‌شان، به [دلیل] این که «روایت» بودند خواه ناخواه همه صرفا «برش‌«هایی از حقیقت بودند و همه مشتمل بر «حذف»‌هایی بودند. «حذف»‌هایی که بعضا عمدی و از روی اختیار و انتخاب بود. این که شما تصدیق فرموده‌اید که، به هر دلیلی، از ظهور و بروز برخی فرائض و رفتارهای مذهبی در محیط عمومی خودداری می‌کردید، بیانگر این واقعیت است که خودتان در برساختن تصویر بیرونی خود، از طریق حذف برخی رفتارها، عاملانه دخیل بوده‌اید. یک فعال سیاسی، به فراخور گرایش ایدئولوژیک و یا محاسبه ی سیاسی خویش، ممکن است برای حساسیت‌ها و دغدغه‌ها‌ی مردم مذهبی یا مردم غیر مذهبی ارزش و اهمیتی قائل نباشد. اما هر فعال سیاسی، خواه ناخواه ناگزیر از انتخاب کنش‌ها و رفتارهایی است که در محیط عمومی از خود بروز می‌دهد. این کنش‌ها و رفتارها‌ در شکل دهی به «تصویر عمومی» او نقش بسیار موثری دارد. هر فعال سیاسی در «مدیریت» تصویر عمومی خود فعالانه مشارکت دارد. لذا طبعا نمی‌تواند از بار مسئولیت این «تصویر» شانه خالی کند و تقصیر را صرفا بر گردن «برداشت دیگران» یا «کهکشان ذهنی دیگران» و یا «سطحی‌نگری دیگران» بیاندازد.

ثالثا، یک شهروند، اعم از مذهبی یا غیر مذهبی، حق دارد در مورد باورها و رفتارهای مذهبی و یا غیر مذهبی سیاست‌مداران و کنشگران اجتماعی که قرار است در تعیین سرنوشت او و جامعه‌اش نقش داشته باشند، حساس باشد. این به هیچ وجه امر «وحشتناکی» نیست. میلیون‌ها رای دهنده‌ی مذهبی آمریکایی حق دارند در مورد باورها و رفتارهای مذهبی کاندیداهای ریاست جمهوری‌شان حساس باشند و یا پرسش داشته‌باشند. آنها حق دارند سیاستمداران مذهبی را بر سیاستمداران غیر مذهبی ترجیح بدهند. میلیون‌ها رای دهنده غیر مذهبی اروپایی هم حق دارند به شیوه‌ای معکوس در مورد رفتارها و باورهای سیاستمداران حساس‌باشند و اگر نامزدی باور و رفتار مذهبی داشت، او را نامعقول و غیر قابل اعتماد بدانند و به او رای ندهند. البته یک سیاست‌مدار مذهبی ممکن است در شرایطی تظاهر به سکولار بودن بکند و یک سیاست‌مدار سکولار هم ممکن است در شرایطی تظاهر به مذهب بکند. نمونه‌اش همین «میت رامنی» کاندیدای جمهوریخواه است که زمانی که می‌خواست فرماندار ایالت عمدتا «لیبرال نشین» ماساچوست بشود تظاهر به «لیبرال بودن» می‌کرد و اکنون که می‌خواهد رای محافظه‌کاران و مذهبی‌های آمریکا را در انتخابات ریاست جمهوری داشته‌باشد، تظاهر به دین‌داری می‌کند. اما به هر حال سیاست‌مداران معمولا از انجام کاری که به «تصویر عمومی‌»شان لطمه بزند خودداری می‌کنند. لذا به نظر من این که برخی سیاست‌مداران اصلاح‌طلب ما، از عمومی کردن باورها و رفتارهای مذهبی خود پرهیز می‌کردند، بیشتر ناشی از این بود که احساس می‌کردند «ضرری» از این ناحیه متوجه آنها نمی‌شود. تحلیل آنها از شرایط موجود و وضعیت جامعه و گرایش‌های جوانان و وزن جریان مذهبی و تأثیر روحانیت و علما به گونه‌ای بود که باعث می‌شد چندان دغدغه‌ای برای توجه به توده‌های مذهبی جامعه نداشته‌ باشند و در برج‌های عاج حزبی و روشنفکری و روزنامه‌نگاری، که از قضا اغلب در نیمه شمالی شهر تهران واقع بود، به کار و بار خود مشغول باشند و گمان کنند که رأی اکثریت همچون «مهریه» عند المطالبه در اختیارشان است.

رابعا، قبول کنید که در میان اصلاح‌طلبان ما نیز کسانی بوده‌اند که در دهه شصت ژست حزب‌اللهی دو آتشه داشتند و در نیمه دوم دهه هفتاد گفتار و رفتارشان چنان بود که گویی از شکم مادر لیبرال و سکولار زاده شده‌اند. به باور من، اساسا یکی از ابعاد مهم پروژه «اصلاحات» و حتی معنای حقیقی این واژه، به «اصلاح» چهره‌ی همین افراد باز می‌گشت. و البته لازمه‌ی این کار ایجاد فضایی برای یک «فراموشی جمعی» نسبت به دهه‌ی شصت بود. شبیه این [پروژه] البته در کشورهای دیگر هم پس از دوران بحران یا جنگ داخلی و تنش فرقه‌ای سابقه داشته است. بنای حزب «المستقبل» «رفیق حریری» در دوران طولانی نخست وزیری‌اش بر یک «فراموشی جمعی» نسبت به وقایع جنگ داخلی لبنان در دهه هفتاد میلادی استوار شده بود. قرار نبود کسی از گذشته سوال کند و یا از نقش و مسئولیت اشخاص و گروه‌ها در وقایع پیشین بپرسد. مثل [دوران دوم خرداد در] کشور ما رسانه‌ها و مطبوعات پر بود از مسائل «گل و بلبلی» و حرف‌های زیبا و قشنگ درباره‌ی «آینده». هیچ‌کس از «گذشته‌»ی ‌کسانی که آن حرف‌های زیبا و قشنگ را می‌زدند سوالی نمی‌پرسید. اگر می‌پرسید هم در آن «سر و صدا» و «بزن و بکوب» اصلا شنیده نمی‌شد. البته یادم هست شما در همان جلسه‌ی دانشجویی شیراز اشاره کردید که یک بار در اوایل دهه‌ی هفتاد در «روزنامه سلام» مقاله‌ای نوشته بودید و در آن پیشنهاد کرده بودید که هرکس به اشتباهات گذشته‌ی خودش اعتراف کند. پیشنهاد خوبی بود. ولی نمی‌دانم چرا بعد از دوم خرداد که دوباره جناح شما به قدرت بازگشت، این پیشنهاد پیگیری نشد؟

خامسا، این که فرموده‌اید «نماز را برای خدا می‌خوانند» طبعا حرف درستی است. اما قطعا شما به عنوان یک فرد مذهبی می‌دانید که حتی نماز – که در قیاس با جهاد و حج و خمس و زکات و امر به معروف و نهی از منکر - از فرائض نسبتا شخصی‌تر مذهب ما محسوب می‌شود - تا چه اندازه ابعاد اجتماعی و عمومی‌اش – همچون جمعه و جماعت – در قرآن و سنت مورد تأکید قرار گرفته است. درست است که عده‌ای تظاهر می‌کنند و عده‌ای دیگر نانِ دین می‌خورند. به تعبیر محمدرضا نیکفر، «دین‌داری‌» برای عده‌ای نوعی «سرمایه‌داری» شده است که موجب ایجاد «ارزش افزوده» مادی و اجتماعی می‌شود. [نظریه‌پردازانِ] «حکومت دینی» طبعا باید برای این نقدِ جدی – که به نظرم بسیار با اهمیت‌تر از ادعاهای سطحی برخی مدعیان روشنفکری دینی و روزنامه‌نگارانِ «عشق جنجال» درباره قرآن و امام زمان است – پاسخی درخور [بیابند]. اما آیا تظاهر و ریاکاری و سودجویی عده‌ای دلیل می‌شود که ما جنبه‌ی عمومی و اجتماعی فرائض دینی را تعطیل کنیم و از هرگونه حضور در مجامع و محافل مذهبی پرهیز کنیم؟

اگر خاطرتان باشد پس از انتخابات ۱۳۸۴ و شکست حیرت‌انگیز احزاب و گروه‌های اصلاح‌طلب و بی‌اعتنایی مردم به خیل روشنفکران – اعم از دینی و سکولار و لیبرال و مارکسیست - که تمام قد در حمایت از «بنگاه تجاری – سیاسی رفسنجان» به میدان آمده بودند، آقای «حمیدرضا جلایی‌پور» که هم حزبی‌ شما بودند، در تحلیلی به این نکته اشاره کردند که یکی از نقاط ضعف اصلاح‌طلبان و روشنفکران مذهبی این بود که به مناسک جمعی مذهبی توجهی نداشتند. البته همان زمان «عبدالکریم سروش» سریعا در مقام پاسخ برآمد و خیلی صریح گفت که اساسا راه روشفکری دینی از هیأت و مجلس عزاداری جدا است. حتی تلویحا تأکید کرد که اصلا همین مجالس و محافل است که مانع و مشکل اصلاحات است (نقل به مضمون). و البته با چنین رویکردی طبیعی است که این جناب روشنفکر آن قدر از مردم و جامعه‌اش دور باشد که در انتخابات سال ۱۳۸۸ طرفدار نامزدی بشود که آراء او از آراء باطله هم کمتر باشد.

سادسا، نوشته‌اید «حداقل در یک‌سوم از یادداشت‌های من، ارجاع به مطالب اسلامی و دینی و ... وجود دارد». همان طور که تاکید کردم منظور من از آن خاطره اصلا این نبود که شما را انسانی مذهبی نمی‌دانستم. ولی بپذیرید که صرف ارجاع به مطالب اسلامی و دینی هم دلیل بر «مذهبی» بودن یک نویسنده نمی‌شود. در آثار افرادی مثل «کسروی» و «دشتی» هم ارجاع به مطالب اسلامی و دینی فراوان بود.

سابعا، در مورد آن طرح تحقیق «دین‌دار ‌سنجی در خیابان ولی عصر» و متدولوژی آن و جامعه‌ی نمونه‌ی آن و نتیجه‌ای که قصد داشتید از آن بگیرید و ابعاد سیاسی این آزمایش، حرف‌هایی هست که به جهت پرهیز از اطاله‌ی کلام صرف‌نظر می‌کنم. شاید کمی بی‌ربط باشد ولی این مثال مرا به یاد یکی از مقالات چندی قبل «اکبر گنجی» انداخت که در آن او صرفا با استناد به دو رساله‌ی دانشجویی در دانشگاه تهران مدعی شده بود که مردم ایران اعتماد و اعتقاد خود به علما و روحانیت را از دست داده‌اند و تأثیر «هنرپیشه‌ها» و «ورزشکاران» و «خواننده‌ها» بر مردم بیشتر از تأثیر آنها است. از این مقدمه هم بلافاصله نتیجه گرفته بود که فعالان سیاسی و روشنفکران و تحلیل‌گران اصلا نیاز نیست در تحلیل خود از اوضاع سیاسی ایران و در معادلات و محاسبات، نقش و وزنی برای علما و روحانیت قائل باشند. واضح است که اگر چنین داده‌های سست و بی‌پایه‌ای مبنای تحلیل باشد، آن گاه تحلیل‌گر ناچار می‌شود برای توجیه واقعیت‌های متعارض، به تفسیرهایی همچون «ساندیس» و «اتوبوس» و «تقلب» متوسل شود. کوتاه سخن آن که به اعتقاد من از آن «آزمایش» در خیابان ولی عصر خیلی نمی‌توان نتایج عام و کلی در مورد دین‌داری و بی‌دینی مردم گرفت. اگرچه منکر این «واقعیت» هم نیستم که عده‌ای به خاطر شغل دولتی خود ظاهرسازی مذهبی می‌کنند و اساسا این واقعیت را آنقدر بدیهی می‌دانم که اثباتش نیاز به آزمایش ندارد.

۳- در مورد درصد بندی دانشجویان بر اساس گراش سیاسی آنها:

اولا، من ادعایی نکردم که چند درصد چه گرایشی داشته و یا دارند. ثانیا در مورد نسبت این «درصد» با «حقانیت» یا «عدم حقانیت» موضع دانشجویان هم ادعایی نکردم که شما در پاسخ مواردی را اشاره فرمود‌ه‌اید. تنها حرف من این بود که برای شما و امثال شما در آن سال‌های اوج جریان دوم خرداد، احتمالا مفید بود که با یک سالن پر از دانشجوی مخالف خودتان هم مواجه شوید، در کنار آن همه سالن پر از دانشجوی موافق‌ که برای‌تان کف و سوت می‌زدند. درست می‌فرمایید که ما در «اقلیت» بودیم. ولی این دلیل نمی‌شد که «انکار» شویم یا «نادیده» گرفته شویم. چه رسد به آن که «تحقیر» شویم. البته همین که شما به جمع ما آمدید نشان می‌داد که برخلاف برخی دیگر دوستان‌تان اهل چنین «انکار» و «تحقیر»هایی نیستید.

ثانیا، شما به عنوان یک فعال سابق دانشجویی خوب می‌دانید که در شرایط معمول حدود ۸۰ درصد دانشجویان مشغول درس و مشق و زندگی و جوانی خود هستند و اساسا درگیر فعالیت سیاسی و تشکیلاتی نمی‌شوند. در دانشگاه‌های غربی هم تعداد اعضای تشکل‌های سیاسی معمولا از حد ۱ یا ۲ درصد دانشجویان دانشگاه فراتر نمی‌رود. اگر واقعا بنابه گفته‌ی شما ۱۵ درصد دانشجویان، عضو یا حامی تشکل‌ ما بوده و یا باشند، بدین معنی است که مثلا در دانشگاه تهران با ۴۰ هزار دانشجو، ما حدود ۶۰۰۰ دانشجوی معتقد و پای کار داریم که عدد فوق‌العاده خوبی است. حتی اگر نصف این هم درست باشد به نظرم کافی است و جای شکرش باقی است.

۴- بحث نسبت «تحلیل» و «سیاست» و نسبت «علم» و «سیاست» همان طور که اشاره کرده‌اید بحث مفصلی است که در این مجال نمی‌گنجد. من متاسفانه نوشته‌های شما در این موضوع را ندیده‌ام. اما این که فرموده‌اید «در تحلیل علمی اهمیت ندارد که چه کسی سخنی را می‌گوید و مخاطب آن کیست، در حالی که در تحلیل سیاسی هر دو مسأله مهم است» نشان می‌دهد که تعریف شما از «علم» و «سیاست» با تعریفی که من دارم متفاوت است و این شاید دور از انتظار هم نباشد. شما در فضای کلاسیک و پوزیتیویستی حاکم بر علوم اجتماعی ایران تنفس کرده‌اید که به «علوم اجتماعی» قداست و قطعیتی هم ردیف «علوم پایه» و «علوم تجربی» می‌بخشد. اما من در وادی «مطالعات فرهنگی» چند قدمی زده‌ام که متفکران آن اساسا با «علم» نامیدن «علوم اجتماعی» هم مشکل دارند و بیشتر موافق تعبیر «نظریه‌های اجتماعی» هستند. و به راستی مگر می‌شود در تحلیل «جامعه‌شناختی» این که «چه کسی» سخن می‌گوید مهم نباشد؟ مگر می‌شود «مارکسیست» بودن یا «فمینیست» بودن یک جامعه‌شناس را نادیده گرفت هنگام خواندن تحلیل او؟ مگر می‌شود در تحلیل‌ جامعه‌شناختی، زبان و فرهنگ و جنسیت و نژاد و دین و ایدئولوژی تحلیل‌گر تأثیر نداشته باشد؟ مگر می‌شود یک مدعی «جامعه‌شناسی» حقوق‌بگیر وزارت خارجه‌ی آمریکا یا وزارت خارجه‌ی انگلیس باشد و این «منفعت مالی» در تحلیل او اثری نداشته باشد؟ همان آزمایش «دین سنجی در خیابان ولی‌عصر» را در نظر بگیرید. اگر بپرسیم شخص شما اصولا به چه دلیل نیاز پیدا کردید که چنین آزمایشی انجام دهید چه پاسخی می‌دهید؟ آیا این پاسخ نسبتی با هویت شما و موضع سیاسی شما و نوع حکومت شما و شرایط فرهنگی حاکم بر جامعه‌ی شما و دین و مذهب شما و درک شما از تک تک این مفاهیم ندارد؟ چه طور می‌توان انتظار داشت تحلیلی که از آن «آزمایش» برمی‌آید، نسبتی با «تحلیل‌گر» نداشته باشد؟ اصلا همین که تهران را برای این «آزمایش» انتخاب کردید، و خیابان ولی عصر را، آیا به «شما» ربطی ندارد؟

۵- این که نوشته‌اید «من فکر می‌کنم که در مجادلات سیاسی حمله و حتی تحقیر و متلک با رعایت شرایطی ایراد ندارد»، از جهت صراحت و شفافیت قابل تقدیر است. اما اولا شرایطی که شما برای این کار برشمرده‌اید خیلی کمکی به تعیین معیار در این زمینه نمی‌کند. این که گفته‌اید این موارد باید مثل «نمک و ادویه غذا» باشد و «زیادتر از حد» نباشد، طبعا می‌تواند محل اختلاف شود. چون ذائقه‌ها و سلیقه‌ها متفاوت است. شاید از نظر افرادی اطلاق عنوان «پفیوزیسم سیاسی» به یک کنش یا رفتار سیاسی، همان «نمک و ادویه بیش از حد» محسوب شود که باعث می‌شود غذا قابل تحمل نباشد. ولی از نظر شما ممکن است غذا با این حد از «ادویه» هم مطبوع و دلپذیر باشد. البته به نظر می‌رسد پس از چند سال وقتی ناگهان بوی همین غذا به مشام‌تان خورد، ابتدا به قول خودتان «جا خوردید». اما جالب است که شما که چنین دیدگاه بازی در این زمینه دارید، چرا در نامه‌ی نخست خود از یک کنایه‌ی کوچک بنده گلایه کرده و آنرا مصداق تحقیر دانسته بودید؟

۶- در مورد آن یادداشت پس از انتخابات، بدیهی است که مقصود من این نبود که بگویم شما در آن یادداشت یک «راهکار علمی» برای ارزیابی صحت انتخابات ارائه کردید. ولی این که اکنون نوشته‌اید در آن یادداشت صرفا «معیاری برای نظر جناح‌های درون حکومت به صحت انتخابات ارائه کرده‌ام و نه برای خودم و دیگران یا شما» با برخی شواهد و قرائن در تعارض است. شما هنگام بازنشر این یادداشت در وبلاگ خود، در معرفی آن نوشته‌اید: «این یادداشت به نحوی به تحلیل من از اتفاقات رخ داده در شمارش و اعلان نتایج آرا مربوط می شود که در روزنامه اعتماد ملی (۳۰- ۰۴- ۸۸) چاپ شده است.» به عبارت دیگر تصریح کرده‌اید که این یادداشت به تحلیل «خودتان» از «اتفاقات رخ داده در شمارش آرا و اعلان نتایج آرا» باز می‌گردد. پس موضوع آن صرفا تحلیل اختلاف دو گروه درون حاکمیت نیست و یادداشت نتایج فراتری دارد. ضمن این که در متن یادداشتِ شما هم جمله‌ی وجود دارد که به نظرم در این خصوص بسیار گویا است. نوشته‌اید: «چالش موجود میان دو گروه از جناح حاکم نسبت به انتصاب معاون اول، انعکاسی است از واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد ماه». پس از نظر شما این چالش و نتیجه آن با «واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد» نسبتی دارد. برداشت من از این چند قرینه این است که شما در آن مقطع حدس زده بودید که آن معاون اول به سرعت و به زودی برکنار خواهد شد و این را هم نشانه‌ای می‌دانستید از عدم صحت نتایج انتخابات. شاید آن زمان هنوز نسبت به نتایج شبهه داشتید. چون در انتهای یادداشت نوشته‌اید «آینده در این باره قضاوت خواهد کرد» و خوب وقایع روزهای بعد «واقعیت رخ داده در ۲۲ خرداد» را به خوبی منعکس کرد. انتظار من به عنوان یک خواننده این بود که شما در یادداشت هفته بعد ارزیابی خود از این ماجرا را از طریق «نشانه‌شناسی قدرت» ارائه دهید. اما این انتظار برآورده نشد. در این انتظار می‌مانم که روزی تحلیل خود از سلامت انتخابات را، که فرموده‌اید «با تحلیل رایج در جنبش سبز متفاوت است» به طور «رسمی و صریح» اعلام نمایید.

۷ – نوشته‌اید «به احتمال فراوان مطالب گذشته‌ی من به این دلیل مورد پسند واقع نمی‌شد که از من تصویری پیشینی نزد شما وجود داشته. در مرحله‌ای نماز نخواندن، گفت‌و‌گو با باری روزن، اصلاح طلب و ... و شاید امروز این تصویر به هر علتی تغییر کرده است، لذا با حسن ظن بیشتری به نظراتم نگاه می‌کنید.» اگر منظورتان از این سخن این است که بگویید من تغییر کرده‌ام، تلاشی جهت نفی آن نخواهم کرد. اما چه تغییری و در چه سطحی؟ قبلا توضیح دادم که در موضوع «نماز خواندن» منظور من به درستی منتقل نشده بود. صرف نظر از این مورد، یک احتمال دیگر هم می‌توان داد و آن این که شما هم تغییر کرده‌اید. خودتان در نامه‌ی نخست اشاره‌ی سربسته‌ای کرده بودید به مرور نوشته‌های قدیمی‌تان در کتاب «انقلاب علیه تحقیر». قبول دارید که در آن دوران و زمانه، نگاه ‌شما و موضع شما و حتی ادبیات شما، به هر دلیلی، متفاوت از امروز بود؟ شما آن زمان عضو شورای مرکزی حزب مشارکت بودید. حزبی که اکثریت مجلس را در اختیار داشت. این که امروز به هر دلیل جدایی و فاصله‌ای میان شما و آن جریان افتاده است، طبعا باعث شده مواضع‌تان هم قدری «متفاوت» باشد. و این «تفاوت» طبعا برای بنده جذاب است. همان طور که «متفاوت» بودن برخی نوشته‌های من ممکن است برای شما جذاب بوده باشد.

در مورد اشاره‌ی من به واکنش آن «جامعه‌شناس جنگ‌طلب» هم همان‌طور که قبلا اشاره کردید میدان سیاست، مثل میدان جنگ است. رجز می‌خوانند، تشویق می‌کنند، هو می‌کنند. از جهاتی هم شبیه میدان فوتبال است. اگر در میدان فوتبال تماشاگران تیم رقیب شما را تشویق کنند، طبعا بدون نیاز به هرگونه بحث فلسفی درباره حق و باطل، متوجه می‌شوید که یک جای کارتان عیب دارد. اگر تماشاگران خودی شما را تشویق کنند مشخص است که کار خودتان را درست انجام داده‌اید. البته در سیاست، [همیشه] دوست و دشمن به اندازه‌ی فوتبال از یکدیگر متمایز نیستند و گاهی تشخیص آن ها از یکدیگر دشوار است. شما حق دارید که در مورد میزان نزدیکی و یا دوری موضع من و [موضع] آن جامعه‌شناسِ جنگ طلبِ حقوق‌بگیرِ دولتِ آمریکا با خودتان هر قضاوتی داشته باشد. اما من تردیدی ندارم که به شما بسیار نزدیک‌تر هستم تا به او. دلیل خشم او از نوشته‌ی شما برای من قابل درک است. قبول دارم مخالفت دشمنان و یا موافقت دوستان لزوما و همیشه معیاری برای تشخیص حق و باطل نیست. ولی معمولا یک نشانه‌ی معنادار است.

در انتها اگر جسارت نباشد، اجازه دهید من هم از موضع برادر کوچک‌تر توصیه‌ای به شما داشته باشم. چرا که شما را در موقعیتی تقریبا استثنایی برای انجام یک امر مهم و مغفول و بر زمین مانده می دانم.

جناب آقای عبدی!

مرور خاطرات گذشته بار مسؤولیتی بر دوش ما قرار می‌دهد. مسؤولیتی خطیر و ضروری که لازمه‌ی تداوم طریق در مسیر «آینده» است. پیشتر اشاره کردم که شما به گفته ی خودتان یک بار در «روزنامه سلام» در خصوص اهمیت این مسؤولیت سخن گفته بودید. این مسؤولیت، مسؤولیت «نقد گذشته خویش» است. مسؤولیتی که معمولا اهل سیاست به دلیل ملاحظات گوناگون از آن شانه خالی می‌کنند. فقدان نقد گذشته پیامدهای منفی زیادی دارد. اما پیامدی که غالبا مرا رنج می‌دهد، اثر آن بر نسل جوان امروز و فردا است. نسلی که از وضع گذشته و شرایط نسل‌های قبل و مسیری که طی شده، و علل ناکامی‌ها و مشکلات و نواقصی که پیش آمده بی اطلاع باشد، طبعا در معرض یأس و بدبینی و سیاه‌ اندیشی است و بعید نیست در دام امثال آن «جامعه شناس جنگ طلب» بیفتند. بگذارید این را هم صریح بگویم که من، معتقدم که انتخابات «دوم خرداد» برکات زیادی برای کشور داشت و «انقلاب را تا مدت‌ها بیمه کرد» و کمک کرد که برخی آفات و نواقص، خصوصا در آداب حکمرانی دولتمردان و نحوه‌ی تعامل آنها با مردم، آشکار شده و اقداماتی برای اصلاح و تغییر امور انجام شود. و البته معتقدم این فرایند اصلاحی پس از «سوم تیر» و انتخاب رییس جمهوری «از جنس مردم» به مراتب با قوت و قدرت بیشتری پیش رفت. اما فقدان «نقد» اصلاحات، خصوصا توسط خود اصلاح‌طلبان، باعث شده که حتی دستاوردهای اصلاحات هم رفته‌رفته به فراموشی سپرده شده و یا بی ارزش قلمداد شود. اگر نقد اصلاحات به موقع انجام شده بود و درس‌های لازم از علل شکست اصلاحات گرفته می‌شد، شاید «جنبش سبز» دچار چنین سرنوشتی نمی‌شد و بر کشور ما و منافع ملی، آن همه آسیب و زیان وارد نمی آمد. شما در همان مقاله‌ی «مسؤولیت اپوزیسیون» به نکات جالبی در این خصوص اشاره کرده بودید. از جمله اشاره به این طنز تلخ که امروز خواسته‌های جنبش سبز، چیزهایی است که قبل از به وجود آمدن این جنبش وجود داشت! به راستی آیا چرایی و علل به وجود آمدن این دور باطل و این سیاست‌ورزی عبث شایسته‌ی نقد نیست؟ آیا می‌توان همه‌ی ناکامی ها و مشکلات را به حاکمیت و برخورد نیروهای امنیتی و بگیر و ببند و زندان تقلیل داد؟ آیا اصلاح طلبان و سران جنبش سبز هیچ خطا و اشکالی نداشتند؟ بگذارید با خاطره‌ای دیگر از همان جلسه‌ی دانشجویی که در شیراز با شما داشتیم، یک نمونه از این نقدها را از موضع یک «اصلاح طلب منصف فرضی» عرض کنم و این نامه را خاتمه دهم.

در آن برنامه، دوستم آقای سید احسان قاضی‌زاده، که مجری جلسه بود، از شما پرسید «شما چه نقشی برای ولی فقیه در اصلاحات قائل هستید؟». پاسخ‌تان بسیار «رندانه» بود. گفتید: «هر کس بر اساس وزن و نفوذی که در جامعه دارد می‌تواند در اصلاحات نقش ایفا کند.»‌ بسیاری از ما طبعا آن روز فهمیدیم که منظور شما از این جمله چه بود. آن روزها دوستان شما سرمستِ ۲۰ میلیون رأی آقای خاتمی و مغرور فتح مجلس ششم بودند. آن قدر اعتماد به نفس‌شان بالا بود که حتی دلیلی نمی‌دیدند که استراتژی «فتح سنگر به سنگر قدرت» را مخفی کنند. بیش از آن که بیندیشند با قدرت به دست آمده از فتح دو - سه سنگر اول چه بکنند، در اندیشه‌ی فتوحات بعدی بودند. اصلا به نظر می‌رسید کار را تمام شده می‌دانستند. با چند آزمایش «دین‌سنجی» و پیمایش «نگرش‌سنجی» به این جمع‌بندی رسیده‌ بودند که «علما» و «روحانیت» دیگر از گروه‌های مرجع مردم نیستند و «هنرپیشه‌ها» و «ورزشکاران» و «روزنامه‌نگاران» جای آنها را گرفته‌اند. طبعا برای «دیگران» هیچ «وزنی» قائل نبودند. آن گاه که رهبر انقلاب، برخلاف بسیاری از روحانیون و سیاسیون دیگر که «اصلاحات» را جز «افساد» نمی‌دانستند، رسما «اصلاحات» را به رسمیت شناختند و حتی بر ضرورت آن تأکید کردند، برای دوستان شما چندان اهمیتی نداشت. آنگاه که در برابر پیشنهاد ابطال انتخابات دوم خرداد و پیشنهاد سرنگونی دولت و پیشنهاد ابطال انتخابات مجلس ششم و خیلی از پیشنهاد‌های دیگر «مخالفت» کردند، شاید دوستان شما این‌ها را تفسیر به «ضعف» می‌کردند.

وقتی رهبر انقلاب «اصلاحات» را به عنوان «مبارزه با فقر و فساد و تبعیض» پذیرفتند، دوستان شما بی اعتنایی و حتی مخالفت کردند. حاضر نبودند در هیچ «پروژه‌ی مشترکی» مشارکت کنند. آن قدر خود را «عین حق» می‌دانستند که نمی خواستند حتی در یک «لانگ شات» با «دیگری» دیده‌ شوند. درست است که مبارزه با «فقر و فساد» اصلا مسئله‌ی اصلاحات نبود. خصوصا «اصلاحات»ی که در ائتلاف با «بنگاه تجاری – سیاسی رفسنجان» به قدرت رسیده بود و پست‌های کلیدی کابینه را در عوضِ «خدمات دریافتی» به بنگاه مذکور واگذار کرده بود. اما آیا این که شخص اول مملکت رسما پذیرفته بود که در کشور ما «تبعیض» وجود دارد ارزش نداشت تا دوستان شما را وارد «مذاکره» در راستای یک «پروژه ی مشترک» کند؟ دست کم برای تبیین و تعریف «تبعیض» و ابعاد آن و پیدا کردن راه‌حل‌هایی برای کاستن آن؟ مگر شعار «حقوق بشر» غیر از شعار «رفع تبعیض» است؟ چرا اصلاح‌طلبان لااقل بر پایه‌ی همین محور حاضر به «تعامل» نشدند؟ آیا احساس نمی‌کردند که در مقابل قدرت علمای سنتی حوزه‌ی قم، در زمینه رفع برخی تبعیض‌ها – مثلا میان زن و مرد و مسلمان و غیر مسلمان و شیعه و سنی - نیازمند چنین «تعاملی» هستند؟ مگر اساس سیاست‌ورزی مدرن مبتنی بر «مذاکره» و «تعامل» نیست؟ چرا اصلاح طلبان که در دنیا شعار «گفت و گوی تمدن‌ها» می دادند، در داخل کشور خود را بی نیاز از «مذاکره» و «تعامل» می‌دیدند؟

مشکل این بود که دوستان شما در حالی که می‌‌گفتند «ایران برای همه ایرانیان» ولی در عمل یک بخش بسیار تأثیرگذار جامعه، و یکی از ریشه‌دارترین و فراگیرترین نهادهای آن را نادیده می‌گرفتند. می‌گفتند که اصلاح‌طلب هستند، اما راه و روشی که انتخاب کرده بودند «اصلاح طلبانه» نبود. اگر اصلاح‌طلب بودند قاعدتا باید الگوی انگلستان و ژاپن را پیش‌رو قرار می‌دادند. البته در نظر، «مغز متفکر اصلاحات» گاه تاکید می کرد که «مشروطه خواه» است. اما در تبلیغات انتخابات مجلس ششم همان جناب مغز متفکر در ورزشگاه شهید شیرودی گفت که «خانه ملت» نیازمند «خانه تکانی» است و تلویحا رقبای خود را به «زباله» تشبیه کرد. در عمل آرایش سیاسی‌شان چنان بود که بیشتر الگوی «فرانسه» را تداعی می کرد. گاه رفتار به حدی تند و افراطی بود که به نظر می رسید «گیوتین»ها را هم آماده کرده‌اند. فراموش کرده بودند که در انقلاب فرانسه، «نهاد دین» همواره متحد سلطنت و مخالف تغییر و بی‌اعتبار در میان مردم بود. ولی در ایران هیچ کدام از نهضت‌های صد سالِ اخیر، بدون همراهی و حمایت «روحانیت»، امکان پیروزی نداشت.

بگذریم... مجددا تاکید می کنم که نقد و نظر فوق را از موضع یک «اصول گرا» بیان نکردم. طبعا دلیلی وجود ندارد که یک «اصول گرا» غم و غصه‌ای به خاطر شکست «اصلاحات» و شکست «جنبش سبز» داشته باشد. نقدهای شخص من به «اصلاحات» و «جنبش سبز» نیز اساسا از جنس دیگری است. این موارد را سعی کردم با ادبیات و ادله‌ای از جنس «اصلاح‌طلبی» بیان کنم تا نمونه و مثالی باشد از آن نقدهایی که به نظرم در این شرایط و زمانه لازم است. ممکن است شما این موارد خاصی که مطرح شد را قبول نداشته باشید. ممکن است بیان چنین مواردی، در حالی که برخی دوستان‌تان در زندان هستند را «نامردی» بدانید. ولی به نظرم عدم بیان این نقدها هم «نامردی» در حق نسل جوانِ اصلاح طلب است که امثال شما باید برای «آینده» به فکر آنها باشید. این است معنای آن عبارت «اصلاحات مرد، زنده باد اصلاحات» که آن «مغز متفکر» خیلی زود حقیقتش را فهمید و گفت. لذا بعید می‌دانم ضرورت چنین نقدهایی را منکر شوید. و بعید می دانم منکر این حقیقت باشید که «فقدان ظرفیت برای به رسمیت شناختن دیگری» و «عدم آمادگی برای مذاکره و تعامل با دیگری» عارضه‌هایی در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ما هستند که چپ و راست و سکولار و مذهبی و اصلاح طلب و اصول‌گرا، علی‌رغم همه‌ی ادعاها و ژست‌هایی که ممکن است وجود داشته باشد، تقریبا به یک اندازه گرفتار آن بوده و هستند. شما که از قیود ملاحظات حزبی و جناحی رهاتر هستید، شما که گرفتار میز و کرسی و بنز نیستید، شما که از درون و از نزدیک شاهد دو تجربه‌ی «اصلاحات» و «جنبش سبز» بوده اید، و شما که در نقد اجتماعی و سیاسی تجربه و تبحر دارید، در موقعیت و فرصتی استثنایی برای چنین «نقدی» هستید.

شاید بیان برخی مطالب از سوی من، با توجه به این که امکان پاسخ برای شما ممکن است مقدور نباشد، اخلاقا درست نباشد. البته به گمانم شما طی سال‌ها تجربه‌ی روزنامه‌نگاری، مهارت‌های لازم برای بیان حرف های خود تحت هر شرایطی را پیدا کرده‌اید. این حرف‌ها هم مدت‌ها در دلم مانده بود و این فرصتِ پیش آمده برای «گفت و گو با دیگری»، هم فرصت کم‌یابی بود. دوستان شما چون همواره خود را در موضع «اکثریت مطلق» و ما را در موضع اقلیت ناچیز ده - پانزده درصدی دیده‌اند، کمتر به ما و حرف‌ ما اعتنایی ‌کرده‌اند. اکنون که کسی از شما پیدا شده که «اهل گوش دادن» باشد، حیف دیدم که ناگفته‌هایم را بازگو نکنم.

اگر در این نوشته «کنایه» یا «اشاره‌»ای بود که حمل بر «بی ادبی» شد، امیدوارم با بزرگواری خود ببخشید. اگرچه سعی کردم «نمک و ادویه» این نامه از حد مجاز فراتر نرود.

با احترام و آرزوی توفیق،

شهاب اسفندیاری

۱۱ اسفند ۱۳۹۰

---------------------------------------------------------------------------------------------

سلام جناب آقای اسفندیاری

من سعی می کنم تا چند روز آینده پاسخ مختصری بدهم هر چند این تبادل نامه ها بیش از آن که به گفتگو نزدیک شود از آن دور شده است.

با احترام عبدی
[۱۲ اسفند ۱۳۹۰]

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب آقای اسفندیاری

باسلام

همانطور که نوشتم پاسخ شما را زودتر تهیه کرده بودم اما به دلیل آن که قادر به تایپ مطالب بلند نیستم و از این نظر وابسته به اولاد هستم! لذا در تایپ و در نتیجه ارسال آن تاخیر شد.

با احترام عبدی

[۱۸ اسفند ۱۳۹۰]

بسمه‌تعالی

جناب آقای اسفندیاری

با سلام و احترام

از لطف و گمان نیک شما نسبت به خودم ]سپاسگزارم[. همانطور که در پاسخ اولیه و کوتاه خود پس از دریافت نامه اخیر شما نوشتم، این نامه‌‌‌نگاری از هدف اولیه‌ای که مورد نظرم بود دورشده‌است، لذا تصمیم داشتم که پاسخ کوتاه و تشکرآمیزی تقدیم و زحمت مجددی برای شما با این‌همه اشتغالات که در ایمیل فرموده‌ بودید فراهم نکنم. اشتغالاتی که حتی یکی از آن‌ها را‌ من ندارم که خوشبختانه یا بدبختانه نمی‌توانم داشته‌باشم. ولی در ادامه به ذهنم رسید که یک بار دیگر هدف خود را از نوشتن نامه اول برای شما شرح دهم شاید در نحوه نگاه شما به موضوع تغییری حاصل ‌شود.

آقای اسفندیاری

همانطور که نوشته‌اید وبلاگ شما خواننده چندانی ندارد، و نوشتن یک مطلب علیه بنده در این وبلاگ اهمیتی برایم ندارد که حتی زحمت پاسخگویی به آن را به خود بدهم. وقتی که در نشریات و رسانه‌های آنچنانی انواع و اقسام توهین‌ها و اتهامات را علیه من زده‌اند و کوچکترین توجهی به آن نکرده‌ام، پس دلیلی نداشت که درباره مطلب شما بخواهم تا این حد درازنویسی کنم. پس چرا نوشتم؟ اول این که از نظر بنده تیراژ اهمیتی ندارد، لذا اگر وبلاگ شما هزار برابر این که هست خواننده می‌داشت قدر و منزلت آن برای من بیشتر نمی‌شد، هم‌چنان که الان هم به دلیل کمی خواننده این قدر و منزلت اصلاً کم نیست. دوم و دلیل اصلی این که برای من شخص نویسنده مهم است، و اگر نویسنده را صادق و باوجدان یافتم، حتما برای اصلاح تصور غلط او نسبت به خودم اقدام خواهم‌ کرد، حتی اگر این تصور را فقط نزد یک تن بازگو کرده ‌باشد. بنابر این بدون این‌ که شما را بشناسم فقط از روی اثر قلم شما، چنین فکر کردم که اگر بتوانم تاثیری‌ مثبت در یک زمینه خاص بگذارم، به وظیفه انسانی و اسلامی خود عمل‌ کرده‌ام، (وظیفه‌ای که انجام آن را از دیگران هم، نسبت به خود انتظار دارم) در غیر این ‌صورت اتهامی که در وبلاگ شما علیه من نوشته شده ‌است در این فضای پر اتهام مثل دانه گندمی در سیلوست. به ‌همین دلیل فقط به همان موضوع پرداختم و به سایر وجوه شخصیتی و فکری شما نپرداختم، چرا که به موضوع مورد نظرم ربطی پیدا نمی‌کرد. بنابراین هدفم فقط این بود که برای شما تشریح کنم که ایراد اتهام به دیگران آن هم فقط براساس حافظه (هرچند حافظه قوی باشد) کاری غلط است و بیش از آن‌که به دیگران لطمه بزند، به اتهام‌ زننده لطمه می‌زند و اگر این فرد واجد ویژگی‌هایی باشد که بالقوه آینده نویدبخشی در انتظارش باشد، چه بهتر که با تغییر برخی رفتارها، فعلیت بخشیدن این آینده را تضعیف نکند.

مشکل اینجاست که من این مطلب را فقط برای اطلاع شما نوشتم ولی نمی‌دانم چرا اصرار به انتشار آن داشتید (هرچند همانطور که نوشته‌ام انتشار آن از نظر من بلااشکال است و شما هر طور اقدام کنید مورد قبول است) ولی این اصرار شما تا حدی به ‌معنای آن است که درکی سیاسی از نوشته‌ام داشتید که در این ‌صورت اطلاع دیگران از مفاد نامه‌ها از اهمیت برخوردار [می‌کند] و در نتیجه متناسب با این نگاه پاسخ مرا داده‌اید، و در جای‌جای نوشته شما تاثیر این نگاه پیداست، و چنان در پاسخ‌دادن عجله‌دارید که گویی در یک متن چند صفحه‌ای می‌خواهید هم‌زمان چندین مطلب را بنویسید و مسائل پیرامون آن را حل کنید و چنان نوشته‌اید که گویی دیگر فرصتی برای طرح این مسائل نیست. درحالی که شما حق‌ دارید و می توانید هرگاه اراده ‌کنید از طریق تارنمای خود یا سایت‌های نزدیک به افکارتان هرچیزی را که می‌خواهید درباره اصلاحات، و سروش و تقلب یا سلامت انتخابات ۸۸ و ... بنویسید، من هم کما بیش این‌ گونه مطالب را می‌خوانم، ولی موضوع میان ما فقط یک‌ چیز ساده‌بود. این ‌که شما نوشته‌اید :

من هم این‌ ادعای شما را رد کردم، از این‌جا به‌بعد وظیفه شماست که سند بیاورید. شما به نامه‌های زیباکلام و یک کامنت ذیل آن استناد کردید، من هم در پاسخ همان کامنت، آن ادعا ‌را رد کرده ‌بودم، ضمن این ‌که برای شما توضیح دادم که در ذکر نام روزنامه و انتشار مطلب در کتاب دچار اشتباه‌ شده‌اید، و این ‌را قرینه‌ای گرفتم که به بخش دیگر حافظه‌تان درباره این اتهام اتکا نکنید، اگرهم اتکا می‌کنید، مشکلی نیست، درهرحال مدرک ارائه‌ کنید. و حتی برای شما توضیح‌ دادم که آقای زیباکلام خودشان تعیین مصداق کرده‌اند، در پاسخ نوشته‌اید که بعید است، درحالی‌که در بند ۳ نامه‌ام برای شما متن ایشان را در تایید ادعای خودم آورده‌ام که بخوانید (نامه من به آقای زیباکلام و پاسخ و تعیین مصداق ایشان که دوست دارد خود را مصداق مطالبی بداند که ربطی به ایشان نداشته است) ولی شما بجای توجه به آن یا رد آن، حالات انتزاعی مختلف را بررسی کرده‌اید که موضوع بحث نیست. شما اتهام زده‌اید (براساس حافظه) و من‌هم تکذیب کرده‌ام. یا بپذیرید یا مستند حرف بزنید تا من عذرخواهی‌کنم. بنابر این تا هنگام نتیجه‌گیری از این ‌موضوع پرداختن به سایر بحث‌ها بیهوده و اضافی است. ولی برای آن‌ که بدانید چقدر بی‌احتیاط و باعجله قضاوت می‌کنید، کافیست بگویم نوشته‌اید که:

«واضح است که صرف کامنت یک فرد ناشناس در وبلاگ شما برای بنده سند و حجت نمی‌شود که در مورد نام روزنامه به قطعیت برسم. ضمن این که این فرد نیز ادعای خود را مستند به مطلب آقای زیباکلام کرده بود ولی در آن مطلب اساسا نام روزنامه‌ای ذکر نشده بود. لذا دلیلی نداشت من نظر این کامنت‌گذار در مورد نام روزنامه را به حافظه‌ی خودم ترجیح بدهم. اما این که شما با استناد به این کامنت با قاطعیت فرموده‌اید که «در این مورد{نام روزنامه}آشکارا دچار نسیان شده‌اید» این شبهه را برایم ایجاد کرد که نکند آن کامنت را خود شما نوشته بودید؟! به هر حال ظاهرا شما از نام روزنامه‌ای که آن مطلب در آن چاپ شده مطلع هستید. در نتیجه احتمالا باید از خود آن مطلب هم مطلع باشید».

درحالی که آن کامنت و پاسخ بنده به‌شرح زیر است :

«آقای عبدی ! جواب جدید آقای زیباکلام را دیدید؟ اگر کسی در موردی خاص برداشتی احمقانه داشته باشد به کلی احمق تلقی نمی شود . آقای زیباکلام تحلیل متن را به سود احمق بودن و فرصت طلب بودن و ... و متهم کردن خود به کار برده و بعد نشسته است به تحلیل روانشناسی جامعه شناسی تاریخی متهم کردن در ایران که هم پر از پرگویی های البته بدیهی است و هم بی ربط به مطلب. تنها محملی که توانسته بر روی آن مانور دهد و به نظرم شما به راحتی این فرصت را در اختیارش گذاشتید ، موضوع عدم اقرار به اشتباه بود و در پایان تنها لذتی که من از این مقاله بردم و باعث شد تا خریدن اعتماد برای این مقاله برایم قابل تحمل باشد ، اشاره او به این بود که شما یک بار او را در عصر آزادگان به پفیوزیسم سیاسی متهم کرده اید ! من چون آن مقاله را مایلم نظرتان را در مورد این مقاله ایشان بدانم . اصلا جوابشان را می دهید؟

..............................................................
عبدی:

چون دیدم ربطی به پاسخ من ندارد دقیق نخواندم و متوجه این نکته آخر هم نشدم.اما چون من در مورد افراد چنین تعبیری را بکار نمی برم شاید ایشان خودشان تعیین مصداق کرده است. پاسخ و نوشته ایشان را پس از انتشار تقدیم می کنم.

http://www.ayande.ir/1387/04/post_552.html

حال چگونه است که شما نام روزنامه را در این کامنت به وضوح ندیده‌اید؟ قطعا تعمدی نداشته‌اید ولی وقتی مطلب باعجله خوانده شود و تا این‌ حد خطا در آن باشد، اطمینان پیدا کنید که درباره نقل مطالب گذشته با تکیه بر حافظه باید با احتیاط بیشتری عمل کنید. و جالب‌تر این ‌که به ‌سرعت نتیجه‌گیری کرده‌اید که احتمالا خودم آن کامنت را نوشته‌ام!! بنابراین با خواندن این حد از سوء ظن بهتر است که همه این ‌حرفها را کنار بگذارم. شما برای آن چه که علیه من نوشته‌اید، یا سند ارائه‌ کنید تا من عذر خواهی کنم یا به‌نحو لازم آنرا اصلاح ‌کنید. البته اگرهم این ‌کار را نکردید ازنظر من هیچ اشکالی ندارد. اگر پس از این صدها مطلب مشابه هم علیه من بنویسید، اگر هم آنها را خواندم دیگر اصراری به اصلاح آن نخواهم داشت، زیرا خواسته من برای اصلاح، فقط و فقط برای این است که آقای اسفندیاری با ارزش‌تر از آن است که چنین خطاهایی را مرتکب شود.

متاسفانه دیگر انگیزه کافی برای پاسخ به سایر مطالب شما وجود ندارد، و امیدوارم که آن ‌‌را حمل بر بی‌احترامی نکنید، ولی چون به‌هیچ ‌وجه قصد محاجه سیاسی با شما را نداشتم، اکنون هم چنین‌کاری را انجام نمی‌دهم، ولی اگر مساله فوق برای شما روشن و مورد پذیرش واقع شد، بفرمایید تا با حوصله کافی نقد مفصل‌تری به سایر مطالب گفته‌ شده در نامه‌تان تقدیم‌کنم زیرا به نظر من اساس این مشکلات در عدم تمایزی است که میان امر علمی و سیاسی گذاشته می‌شود.

با احترام

عباس عبدی

۹۰/۱۲/۱۴

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

ضمن عرض تبریک عید نوروز و آرزوی سالی همراه با سلامتی و شادکامی برای شما و خانواده محترم

پاسخ نامه‌ی آخر شما ضمیمه است. ببخشید که به علت مشغله ها باز هم با تاخیر پاسخ شما را می دهم.

با احترام

اسفندیاری

[۲۹ اسفند ۱۳۹۰]

بسم الله

جناب آقای عبدی

با سلام و ادب

مجددا از لطف شما تشکر می‌کنم و عذرخواهی می‌کنم که پاسخ نامه آخر شما را به دلیل همان مشغله‌هایی که اشاره فرمودید با تأخیر می‌دهم. در این ساعات آخر سال ۱۳۹۰ گفتم این کار باقی مانده را به انجام برسانم و به سال جدید موکول نکنم. ضمن این که قصد تصدیع زیاد هم نداشتم و غرض تنها تشکر بود از توجه و حسن ظن شما، و چند کلامی جهت خاتمه‌ی بحث درباره‌ی موضوعی که موجب آغاز این نامه نگاری‌ها شد.

از این که نامه قبلی‌ام توقع شما را از «پاسخ» برآورده نکرده و انگیزه‌‌ی ادامه گفتگو را نیز از میان برده متأسفم. خصوصا که برای بنده گفتگو تنها «وسیله» نیست و به جهاتی «هدف» هم محسوب می‌شود. تمایل من به انتشار این مکاتبات هم، صرف نظر از درخواست شما جهت توضیح یا اصلاح از سوی بنده درباره‌ی آن «اتهام»، به این بازمی‌گشت که «گفتگو» را، در حد همین وبلاگ کم‌خواننده‌ی ناچیز، تمرین و تکریم کنم. درست است که بنده و شما فرصت انتشار جداگانه‌ی دیدگاه‌هایمان را داریم. اما در محنت و رنج «دیالوگ» برکات و فوایدی نهفته است که معمولا در آسایش «مونولوگ» حاصل نمی‌شود.

البته شاید از ابتدای گشوده شدن بحث هم من باید این نکته را مد نظر قرار می‌دادم که بین بنده و شما، علاوه بر اختلاف دیدگاه سیاسی، یک فاصله‌ی نسلی هم هست که «لا یسدها شیء». جوانی شما و جوانی ما در شرایط تاریخی کاملا متفاوتی طی شده است. طبعا روحیه‌ها و انتظارات ما نیز متفاوت است. ضمن این که برخی مفاهیم نیز برای ما معانی متفاوتی دارند. برای نسل شما - با توجه به زمینه‌ی تاریخی شرایط انقلاب و جنگ – شاید «اقرار به اشتباه» تداعی‌گر معنایی منفی خاصی مثل «ضعف»، «عقب نشینی» و حتی «خیانت» باشد. ولی نسل ما را از «اقرار به اشتباه» باکی نیست. چه بسا که شهامت «اقرار به اشتباه» را هم ارزش بدانیم و ستایش کنیم.

جناب آقای عبدی!

در نامه‌ی آخر مجددا نقل قول بنده را ذکر کرده‌اید و چند بار تأکید کرده‌اید که من به شما «اتهام» زده‌ام و گفته‌اید که شما «تکذیب» کرده‌اید و از من خواسته‌اید که سند بیاورم. اما باز هم روشن نفرموده‌اید که من دقیقا چه «اتهامی» به شما زده‌ام و شما دقیقا چه چیزی را تکذیب کرده‌اید؟ باز هم «اصل موضوع» (که به نظر من استفاده یا عدم استفاده از آن «صفت مذکور» است) در ابهام مانده است. همان طور که در سایت «آینده» نیز به آن کامنت‌گذار پاسخی پوشیده و سربسته داده‌اید.

من اصراری ندارم که شما در این زمینه روشنگری کنید. در حال حاضر هم به آرشیو یا اسنادی درسترسی ندارم. لذا برای خاتمه‌ی این بحث و به احترام این فرصتی که برای نامه‌نگاری با یک جوان گمنام گذاشتید، خیال شما را آسوده می‌کنم. در برابر این «پایداری» و «ایستادگی» و «استقامت» شما سر «تسلیم» فرود می‌آورم و صریح و آشکار به تمامی گزینه‌های احتمالی خطا و اشتباه خود اعتراف کنم:

- اگر انتشار آن یادداشت در کتاب «انقلاب علیه تحقیر» را تکذیب می‌کنید، من با این که دسترسی به آن کتاب ندارم که خودم بررسی کنم، اما به سخن شما اعتماد می‌کنم و بار دیگر از این که به اشتباه مدعی شدم آن یادداشت علاوه بر روزنامه، در کتاب مجموعه مقالات شما هم چاپ شده، عذرخواهی می‌کنم.

- اگر انتشار آن یادداشت در روزنامه «صبح امروز» را تکذیب می‌کنید و تأکید دارید که آن یادداشت در روزنامه «عصر آزادگان» منتشر شده، باز هم بنده به سخن شما اعتماد می‌کنم و به اشتباه خود اذعان می‌کنم و از شما و جناب آقای حجاریان – مدیر مسؤول محترم صبح امروز - عذرخواهی می‌کنم. (البته عجیب است که شما مجددا بنده را به دلیل عدم توجه به ذکر نام روزنامه توسط یک کامنت‌گذار ناشناس، مورد انتقاد قرار داده‌اید و عدم توجه مرا به شتاب و عجله نسبت داده‌اید. همان طور که در نامه‌ی قبل عرض کردم من این کامنت را خوانده بودم و نام روزنامه را هم در آن دیده بودم. ولی چون این کامنت‌گذار ناشناس سندی بر ادعای خود درباره‌ی نام روزنامه ذکر نکرده بود، و حافظه‌ی بنده نیز به نام روزنامه دیگری گواهی می‌داد، دلیلی نداشت در این مورد به سخن این کامنت‌گذار اعتماد کنم. به زبان اهل منطق، ترجیح دادن حافظه‌ی این کامنت‌گذار ناشناس به حافظه‌ی خودم «ترجیح بلامرجح» می‌شد. در مورد گمان نادرست من درباره نویسنده‌ی واقعی آن کامنت هم عذرخواهی می‌کنم. همانطور که گفتم اصرار شما بر صحت نظر آن کامنت‌گذار درباره نام روزنامه موجب این برداشت شد.)

- اگر سخن شما این است که در آن یادداشت اسمی از آقای زیباکلام نبرده‌اید و برای «صفت مذکور» مصداقی مشخصی تعیین نکرده‌اید، و در نتیجه اعتراض شما این است که از جمله‌ی بنده چنین برداشت شده که شما اسم از ایشان برده‌اید و شخص ایشان را به آن «صفت مذکور» متصف کرده‌اید، بنده از شما عذرخواهی می‌کنم و با اعتماد به سخن شما، تصحیح می‌کنم که در یادداشت شما مستقیما «صفت مذکور» به شخص آقای زیباکلام نسبت داده نشده است. در عین حال به خودم و دیگر خوانندگان آن یادداشت حق می‌دهم که با خواندن نوشته‌ی شما فهمیده‌باشیم که مصداق آن «صفت مذکور» کیست و نیز حق می‌دهم که این فهم و درک خود را بیان کرده باشیم یا نوشته‌باشیم. و البته قبول دارم که در این صورت باید ادبیات آن پی‌نوشت را به گونه‌ای اصلاح کنم که مشخص شود شما غیر مستقیم و بدون اسم آن «صفت مذکور» را درباره فردی که بر اساس شواهد و قرائن نام او «صادق زیباکلام» است، به کار برده‌اید.)

- اگر هم سخن شما این است که اساسا یادداشتی به قلم شما که حاوی آن «صفت مذکور» باشد، وجود خارجی نداشته و اساسا ادعای وجود چنین واژه‌ی ناپسندی در نوشته‌ای از شما کذب محض است، بنده به خاطر انتساب این واژه و تعبیر [از]شما و جناب آقای زیباکلام عذرخواهی می‌کنم.

امیدوارم هیچ فرض و احتمالی را از قلم نیانداخته باشم. با وجود ابهامی که باقی ماند، به گمانم در این نامه‌ها نشانه‌ها و قرائنی هست که خوانندگان را به نزدیکی حقیقت رهنمون کند.

در پایان از این که شما را وارد گفتگویی کردم که شاید در ابتدا تمایلی به ورود به آن نداشتید هم عذرخواهی می‌کنم. همان طور که در ابتدا اشاره کردم ایمیل نخست شما خاطراتی را برایم زنده کرد که خواه‌ناخواه بر قلم جاری شد و باعث شد بحث فراتر از موضوع اول برود. پاسخ تفصیلی شما هم مرا تشویق به ادامه بحث کرد. به هر حال امیدوارم این گفتگو در همین اندازه هم برای ما و برای خوانندگانش مفید بوده باشد.

با آرزوی توفیق

شهاب اسفندیاری

۲۹ اسفند ۱۳۹۰

---------------------------------------------------------------------------------------------

جناب آقای اسفندیاری

با سلام

من هم متقابلا سال نو را به شما و خانواده محترم تبریک می‌گویم . امیدوارم سالی که پیش‌رو دارید برای شما با کامیابی ‌های بیشتری همراه باشد.

در باره هدف؛ و نه فقط وسیله بودن گفتگو با شما موافقم مشروط بر این که نافی ابزاری بودن آن نشود. هر چند شکاف نسلی امر واضحی است که انکار ناپذیر است ولی بنده در گفتگوهای میان فردی چنین مساله‌ای را معیار قرار نمی‌دهم چون در غیر این صورت گفتگو بلاموضوع خواهد شد.
باید خداوند را شاکر باشید که شما را از نسلی قرار داد که به سهولت به اشتباهات خود اقرار می کنید ولی در میان هم‌نسلی های من هم هستند افرادی که چنین هستند و همه مثل من نیستند که مرغ‌شان یک پا داشته باشد. از جمله آقای دکتر زیبا کلام از این دسته هستند که حتی مسئولیت اشتباهات نکرده خود را هم به گردن می‌گیرند و بطور معمول از سوی افراد نسل جدید با همذات‌پنداری مواجه شده و تشویق می‌شوند.
من دعایی دارم که در بسیاری موارد به صورت تکیه کلام درآمده و آن که خداوند آخر و عاقبت مرا ختم به خیر گرداند و چشم امیدم به آمین کسانی است که نزد خداوند از قرب و منزلت بیشتری برخوردارند.
با احترام مجدد
عباس عبدی

[۱ فروردین ۱۳۹۱]

خوب، بد، زشت: درباره‌ی نوشتن به زبانِ علمیِ زمان

شهاب اسفندیاری — Sun, 05 Feb 2012 16:57:00 GMT

مقاله‌ی زیر را، که نسخه‌ی به‌ روز‌ شده و بازنویسی شده‌ای است از یک مقاله‌ی قدیمی‌تر، به درخواست دوست گرامی‌‌ جناب «سجاد صفار هرندی» برای «کتاب ماه علوم اجتماعی» نوشتم. اگر چه ایشان - و گویا گردانندگان مجله نیز - چندان با مضمون این مقاله موافق نبودند، ولی به هر حال مقاله در شماره‌‌ی اخیر «کتاب ماه علوم اجتماعی» (۴۶-۴۷، ۱۵۲ پیاپی، دی و بهمن ۱۳۹۰، ص ۱۰۶) منتشر شد. پایگاه اطلاع‌رسانی «علوم اجتماعی» نیز این مقاله را بازنشر کرد (لینک).

..............

پیش‌ درآمد

از چند سال قبل تاکنون موضوع ملاک قرار گرفتن انتشار مقاله در نشریات بین المللی توسط وزارت علوم جهت ارتقای علمی اساتید علوم انسانی مباحث مختلفی در فضای دانشگاهی و رسانه‌ای برانگیخته است. طیف متنوع چهره‌ها و رسانه‌هایی که در مخالف با رسمیت یافتن چنین ملاکی در صحنه حاضر شدند قابل است. از دکتر رضا داوری (۱) و دکتر مهدی گلشنی (۲) تا دکتر نعمت‌الله فاضلی (۳) و مهندس عباس جاسبی (۴). از روزنامه کیهان (۵) و خبرگزاری مهر (۶) تا برخی وبلاگ‌نویس‌های اصلاح‌طلب (۷). نگارنده ضمن احترام به همه اعضای ائتلاف مذکور و ملاحظات و دغدغه‌های ارزشمند‌شان، تلاش می‌کنم از دیدگاهی دیگر به این بحث نگریسته و ضمن طرح پرسش‌ها و خرده نقدهایی بر پاره‌ای مواضع موجود، به اختصار درآمدی بگشایم بر طرح موضعی که ممکن است در صورت تکمیل و اصلاح به شکل‌گیری مبنای متفاوتی برای یک «سیاست علمی» در این موضوع بیانجامد (۸). ذکر این توضیح را ضروری می‌دانم که بحث اصلی مقاله‌ی پیش‌رو، داوری پیرامون ارزش یا معیار انتشار مقالات در مجلات فهرست ISI نیست. مسئله‌ی اصلی این مقاله، تأکید بر ارزش و بلکه ضرورتِ نوشتنِ مقالات و کتب علوم انسانی و اجتماعی توسط اساتید و پژوهشگران ایرانی به «زبانِ علمیِ زمان» است (۹).

* * *

درآمد

با گذشت چندین سال از طرح موضوع «نهضت تولید علم» و «جنبش نرم افزاری» توسط رهبر انقلاب، امروزه شاهد به ثمر رسیدن تمرکز بر چنین سیاستی در سطوح عالی حکومتی هستیم. در آن سال‌های تنش‌آلودی که حضرت آیت‌الله خامنه‌ای این «گفتمان» و «دستور کار» را در جامعه مطرح کردند، کمتر سیاستمدار و روشنفکر و روزنامه‌نگاری – اعم از اصلاح‌طلب و اصولگرا - دغدغه‌ی «علم» داشت. آن زمان مجادلات پوچ و بی‌حاصل و فرسایشی بر سر موضوعاتی همچون «تقدم یا تأخر توسعه سیاسی و توسعه اقتصادی» زینت‌بخش هر محفل و مجلس و رسانه‌ای بود. سال‌ها گذشت و آب‌ها از آسیاب افتاد و گرد و خاک‌ها فرونشست و حباب «کف‌»ها ترکید و آنچه «نفع» به حال مردم داشت باقی ماند. امروزه به برکت آن گفتمان و دستورکار در بسیاری از شاخه‌های علمی – خصوصا علوم پایه، علوم پزشکی و علوم فنی – مهندسی – شاهد شکوفایی و نوزایی علمی هستیم. بنا به اعلام نهادهای مهم علمی همچون فرهنگستان علوم بریتانیا و برخی مجلات علمی معتبر همچون «نیچر»، از نظر تعداد مقالات علمی منتشر شده، ایران طی دو سال متوالی (۲۰۱۰ و ۲۰۱۱) بالاترین میزان رشد علمی در میان کشورهای مختلف جهان را داشته است (۱۰). اما در علوم انسانی و اجتماعی متاسفانه هنوز شاهد اتفاق خاصی نبوده‌ایم. با این که در چند سال اخیر به یمن فرصت «جشنواره‌ی‌ فارابی» این سعادت را داشته‌ایم که از زبان عالی‌ترین مقامات کشور بشنویم که «علوم انسانی مهم‌ترین علوم است» (۱۱)، اما به نظر می‌رسد علوم انسانی و اجتماعی در فرآیند کلی تحول و پیشرفت جامعه به جایگاه مطلوب نرسیده‌اند. موفقیت‌های علمی‌ ایران تقریبا در غیات هرگونه ایفای نقش از جانب علوم انسانی و اجتماعی رخ داده است و در واقع این علوم سهمی در رشد علمی سال‌های اخیر کشور نداشته‌اند. در حالی که این وضعیت از سوی برخی ممکن است مایه‌ی «تاسف» و حتی «شرمساری» باشد، عده‌ای نیز هستند که اساسا این وضعیت را «نامطلوب» ندانسته و چه بسا از آن «رضایت» هم داشته باشند. بعضا مباحثی مطرح می‌شود که گویی انتشار مقالات علمی در سطح بین‌المللی در حوزه‌های فنی و پزشکی و علوم پایه یک «ارزش» است، ولی در حوزه علوم انسانی و خصوصا علوم اجتماعی، یک «ضد ارزش»، و یا نهایتا با اغماض، کاری «بی ارزش» است. به راستی آیا انتشار مقاله و کتاب به «زبان علمی زمان» امری است خوب (ارزش)، بد (بی‌ارزش) یا زشت (ضد ارزش)؟ نویسنده بر این باور است که ارزش و ضرورت داشتن نوشته شدن مقالات و کتب در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی توسط اندیشمندان و پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی به «زبان علمی زمان»، از مقولاتی است که صرفِ «تصور» آن موجب «تصدیق» خواهد شد. اما به دلیل برخی شرایط و فضاها، متاسفانه «تصور» این مقوله قدری دشوار است و لذا ناگزیر از بیان برخی ادله و تشریح برخی بینه‌ها هستیم.

۱) وضع موجود

اگر به آمار آموزش عالی که همه ساله توسط «وزارت علوم، تحقیقات و فناوری» ارائه می شود نظری بیافکنیم، سهم قابل توجه علوم انسانی و اجتماعی در برخی شاخص‌ها کاملاً چشمگیر است. حدود نیمی از کل دانشجویان کشور را دانشجویان علوم انسانی و اجتماعی تشکیل می‌دهند. تعداد اعضای هیأت علمی مشغول به کار در رشته های علوم انسانی و اجتماعی نیز به اندازه ی چشم‌گیری بیش از تعداد هیات علمی مشغول به کار در رشته های فنی مهندسی، پزشکی و یا علوم پایه است. تعداد دانش آموختگان مقطع دکترا در گروه رشته‌های علوم انسانی نیز بسیار فراتر از دانشجویان دکترا در دیگر گروه‌ها است(۱۲). اما اگر به آمار تعداد مقالات منتشر شده در نشریات بین المللی نگاه کنیم ، با شرایط کاملا متفاوتی مواجه می شویم. آمار مقالات منتشر شده در نشریات بین المللی در رشته‌های علوم انسانی و علوم اجتماعی به شکل فاحشی پایین‌تر از تعداد مقالات منتشر شده در علوم پایه، علوم فنی – مهندسی و علوم پزشکی است. به عنوان مثال در سال ۲۰۰۴ به ازای هر ۱۰۰ نفر عضو هیات علمی در گروه علوم پایه شاغل در دانشگاههای ایران، ۴۴ مقاله در مجلات علمی جهان منتشر شده بود. در علوم انسانی و اجتماعی به ازای هر ۱۰۰ نفر هیات علمی تنها یک مقاله در مجلات علمی بین‌المللی منتشر شده است. بماند که حدود دو سوم کل مقالات علوم انسانی و اجتماعی در این سال نیز صرفا حاصل کار اساتید و پژوهش‌گران رشته «روانشناسی» بوده است.

۲) تحلیل وضع موجود

برخی ممکن است با تعریف خاصی که از علم دارند اساساً با نفس این قبیل قیاس‌های کمی درباره علم مخالف بوده و یا آنرا واجد اهمیت و شایسته تأمل ندانند. روشن است که اگر مقصود از علم نوعی معرفت غیراکتسابی و الهام شده به قلب عالِم از ماوراء باشد، شأن و مرتبه چنین علمی فراتر از آن است که در چنین مقیاس‌های کمی قابل ارزشیابی و بررسی باشد. اما گاه مشاهده می شود که این ویژگی «علم قدسی» به علوم انسانی و اجتماعی نیز تعمیم داده می شود. گاهی این علوم نیز «تافته ای جدا بافته» تلقی می‌شوند که نباید از چنان مقیاس‌های کمی برای سنجش تولیدات علمی آن‌ها استفاده کرد.

بدیهی است که ممکن اساتید دانشمند و «باسوادی» وجود داشته باشند که مقالات و یا کتاب‌های چندانی – چه در داخل و چه در خارج - منتشر نکرده باشد. اما باید پذیرفت که استادی که تعداد مقالات زیادی در مجلات معتبر منتشر کرده باشد و تعداد کتاب‌های زیادی از او توسط ناشران معتبر منتشر شده باشد را نمی‌توان «بی سواد» تلقی کرد. به هر حال یک پرسش این است که اگر معیار تعداد مقالات و آثار منتشر شده و یا معیار دقیق‌تر و جدیدتر «تعداد ارجاع‌ها به آثار» را کنار بگذاریم یا نادیده بگیریم ، کدام معیار قابل قبول دیگری را می‌توان به جای آنها برگزید؟ نفی ارزیابی کمّی در علوم انسانی و اجتماعی عملاً به نفی مطلق ارزیابی خواهد انجامید. خصوصاً که ارزیابی کیفی در علوم انسانی همواره به دلیل اختلاف‌ نظرگاه‌ها و تفاوت‌رویکردها می‌تواند محل مناقشه باشد.

اما واکنش محتمل دیگر نسبت به آمارهای ابتدای این مقاله این است که بر خلاف گروه اول «امکان» و یا «مطلوبیت» ارزیابی کمّی تولید علوم انسانی و اجتماعی را نفی نکنیم اما «معیار سنجش» در این آمارها را مورد انتقاد قرار دهیم. از این نظرگاه «تعداد مقاله منتشر شده در نشریات بین المللی» محک مناسبی برای سنجش تولید علوم انسانی در ایران نیست. زیرا بخش عمده مقالات پژوهشگران علوم انسانی در نشریات معتبر داخلی و یا در قالب کتاب‌های فارسی منتشر می‌شود و این آمار است که می تواند بیانگر فعالیت «واقعی» پژوهشگران علوم انسانی ایران باشد. بر اصل این استدلال اشکال چندانی وارد نیست. قطعاً تعداد مقالات منتشر شده در نشریات معتبر خارجی بیانگر «کل» فعالیت و تمام حاصل کار پژوهشگران علوم انسانی ایران نیست. اصرار بر انتشار مقاله صرفا در مجلات فهرست ISI هم منطقی نیست. بهترین دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم انسانی و علوم اجتماعی جهان مانند LSE و SOAS نیز همواره به این که در رتبه‌بندی دانشگا‌ه‌ها به مقالات در فهرست ISI امتیاز فراوان داده‌ می‌شود شاکی هستند (۱۳). استدلال این دانشگا‌ه‌ها این است که بسیاری از محققان علوم انسانی و اجتماعی – برخلاف علوم تجربی – حاصل کار خود را در قالب کتاب منتشر می‌کنند. ضمن این که بسیاری از مجله‌های معتبر حوزه‌های علوم انسانی در فهرست ISI نیستند و اصلا نخواسته‌اند که باشند.

هیچ‌کس منکر این ضرورت نیست که اساتید و و فضلا و پژوهشگران ایرانی علوم انسانی و اجتماعی باید بخش قابل توجهی از آثار و مقالات‌شان به زبان فارسی باشد. اما پرسش این است که چرا این اساتید و فضلا و پژوهشگران اساسا به «زبان‌ علمی زمان» – اعم از مجلات فهرست ISI و غیر آن – نمی‌نویسند؟ طبعا یک دلیل این است که بسیاری از آنها به «زبان علمی زمان» احاطه ندارند. این که چرا اساتید و پژوهشگرانی زیادی در علوم انسانی و اجتماعی نداریم که مسلط به «زبان علمی زمان» باشند، دلایل مختلف و ریشه‌های گوناگونی دارد: «اعتبارِ اجتماعی نازل علوم انسانی و اجتماعی»، «کم‌اقبالی دانش‌ آموزان ممتاز به این رشته‌ها»، «جذاب نبودن و به روز نبودن متون درسی رشته‌های علوم انسانی در دبیرستان و دانشگاه»، «کم توجهی به مسئله‌ی زبان در نظام آموزشی»، « تحقیر ترجمه»، «سایه‌ی سنگین علوم تجربی بر ساختار وزارت علوم» و در نهایت «تعصب و غیرت زعمای فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی» که هرگونه تدریس و تحصیل و پژوهش در داخل مرزهای ایران به «زبان علمی زمان» را در حکم «محاربه با امام زمان (عج)» می‌دانند!

اما جالب این است که برخی اساتید و روشنفکران تحصیل کرده‌ی «فرنگ» همچون عبدالکریم سروش هم حتی یک مقاله یا کتاب به «زبان علمی زمان» ندارند. بی‌آنکه قصد جسارت به شخص خاصی مد نظر باشد، باید این احتمال را هم در نظر داشت که یک دلیل پرهیز از نوشتن به «زبان علمی زمان»، احتمال خطر «رو شدن دست‌ها» است. نوشتن به «زبان علمی زمان» نه تنها ممکن است باعث آشکار شدن برخی «رونویسی‌ها» ‌شود، بلکه پرده از «بد فهمی»ها و «نا فهمی»ها هم خواهد کشید. ضمن این که نوشتن به زبانی غیر از زبان مادری طبعا کار سختی است. و نوشتن مقالات تخصصی در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی بسیار بسیار سخت‌تر. شاید بتوان گفت که ۷۰ درصد از زحمت تحصیل در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی در خارج از کشور ناشی از دشواری نوشتن به «زبان تخصصی» این رشته‌ها است.

همان‌طور که در ابتدا اشاره شد به نظر می‌رسد نگرش‌هایی هم هستند که اساسا در وضع موجود مشکلی نمی‌بیند که بخواهد در جستجوی علتی برای آن باشد. در زیر سه رویکرد به مسئله‌ی انتشار مقالات و کتب علوم اجتماعی و انسانی به «زبان علمی زمان» بررسی شده است. بدیهی است که این دسته‌بندی ادعای جامعیت ندارد و ممکن است شامل همه نظرات و مواضع در این خصوص نباشد.

۲-۱) زشت (ضد ارزش انگاری):

از نظر برخی اصولاً نوشتن مقالات علوم انسانی و اجتماعی به زبان «بیگانه» نه تنها واجد ارزشی نیست، بلکه به خودی خود یک «ضد ارزش» محسوب می‌شود. نزد صاحبان این دیدگاه اساساً دلیلی وجود ندارد که یک استاد یا محقق در زمینه علوم انسانی و اجتماعی بخواهد به «زبان خارجی» مطلب بنوسید زیرا «نوشتن به زبان بیگانه» در واقع چیزی نیست جز «نوشتن برای بیگانه» و «نوشتن برای بیگانه» هم عملا «خدمت به بیگانه» است، اگر «جاسوسی برای بیگانه» نباشد. بر این رویکرد چند اشکال وارد است.

اولا تعابیری مانند «زبان بیگانه» ، «زبان خارجی» و «زبان اجنبی» به دلایل مشخصی در شرایط تاریخی و سیاسی ما فی نفسه دارای بار منفی شده‌اند. این بار منفی ناشی از سابقه‌ی ذهنی منفی نسبت به حضور غالباً اشغالگرانه و استعمارگرانه بیگانگان در سرزمین ما است و طبعاً ربطی به ذات آن زبان‌ها ندارد. اگر به هر زبانی به مثابه‌ی دریچه‌ای به سوی معرفت و آگاهی بنگریم ، همان‌گونه که بسیاری از حکما و علما در گذشته و حال چنین نگریسته‌اند ، دلیلی برای آنکه بر یک زبان به طور ذاتی بار منفی حمل شود وجود نخواهد داشت. درست است که زبان نسبت وثیقی با فرهنگ دارد و در هر فرهنگی ممکن است ویژگی‌های مثبت و منفی وجود داشته باشد که آشنایی با زبان بعضا ملازم با اطلاع از آنها است. اما آیا این واقعیت که در زبان عربی اشعاری از دوره‌ی جاهلیت با مضامین مبتذل وجود دارد، دلیل می‌شود که باب آموزش و تحصیل به زبان عربی مسدود شود؟ چه بسا اتفاقا برای آشنایی با فرهنگ و ادبیات و اصطلاحات رایج در صدر اسلام، مطالعه آن اشعار مبتذل برای طلاب لازم هم باشد.

ثانیا «جاسوسی برای بیگانه» وقتی مصداق پیدا می‌کند که موضوع و محتوا درباره اطلاعات طبقه‌بندی شده باشد. ضمن اینکه با توجه به رشد فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی و دسترسی بسیار آسان «دولت‌های متخاصم» به مترجم و محقق و کارشناس ملل و فرهنگها و زبانها – اعم از بومی و غیر بومی- اگر بنا بر سوء استفاده باشد دیگر چندان تفاوتی بین انتشار آثار و مقالات در داخل و خارج، یا به زبان فارسی و غیر فارسی وجود ندارد.

ثالثا به همان اندازه که احتمال دارد «بیگانگان» از نتایج تحقیق و یا فعالیت یک پژوهشگر در رشته های علوم پایه و یا علوم مهندسی سوء استفاده کنند، احتمال سوء استفاده آنها از نتایج پژوهش‌های علوم انسانی و اجتماعی نیز وجود دارد. طبعاً مراجع و نهادهایی هم موظف به نظارت بر چنین مواردی هستند. اما بدون شک به این بهانه نمی توان باب تحقیق، پژوهش و تولید علمی را مسدود نمود و راه ورود آثار و آراء اصحاب علوم انسانی و اجتماعی ایران به مجامع علمی و دانشگاهی جهان را بست. به اصطلاح عامیانه «به خاطر یک بی‌نماز که در مسجد را نمی‌بندند» (۱۴).

۲-۲) بد (بی‌ارزش انگاری)

در رویکرد دوم، نگارش آثار و مقالات علوم انسانی و اجتماعی به «زبان علمی زمان» تلاشی غیر ضروری و اقدامی «بیهوده» و «بی ارزش» تلقی می‌شود. یکی از دلایلی که در دفاع از این رویکرد اقامه می‌شود این است که ناشران خارجی و داوران مجلات بین‌المللی از نظر جهان‌بینی و نگرش فرهنگی و هویتی تفاوت‌های بنیادینی با «ما» دارند و لذا دیدگاه‌ها و مقالاتی که مبتنی بر نوع نگاهِ «اصیلِ» شرقی، دینی، اسلامی و یا ایرانی باشد را نمی‌پسندند. آنها بیشتر طالب نگاهی «از بیرون» همچون نگاه مستشرقان غربی هستند تا نگاه همدلانه‌ای از درون. نگارنده قصد ندارد این موضع را یکسره ناموجه و بی پایه تلقی کند. ارتباط و تعامل برخی محافل علمی و مراکز پژوهشی جهان با «طبقه فرا ملی ثروت – قدرت» (به تعبیر لزلی اسکلر)، موضوع قابل انکاری نیست. با این وجود چند اشکال بر کلیت این دیدگاه وارد است که برخی از آنها از این قرار است:

اولا «اصیل» بودن یک نوع نگاه و یا جهان‌بینی– اگر فعلاً چنین اصطلاحی را بدون امّا و اگر بپذیریم – لزوما به موقعیت جغرافیایی صاحب آن نگاه و جهان‌بینی ارتباط ندارد. درست است که «جغرافیا» و «محیط» بر «دانش» و «معرفت» اثرگذار است. اما انسان‌هایی هم هستند که می‌توانند بر «جبر محیط» فائق آیند. لذا ممکن است یک استاد ایرانی در جمهوری اسلامی ایران دیدگاهی «غیر اصیل» داشته باشد و یک استاد غیر- ایرانی در آمریکا یک نگاه «اصیل» داشته باشد. اصولا تفکیک بین «ما» و «آنها» در حوزه‌ی علوم انسانی و اجتماعی تفکیک دقیق و روشنی نیست. نه «ما» یک توده‌ی همگن و یکپارچه هستیم و نه «آنها» فاقد تکثر و تفاوت هستند. چه بسیار اندیشمندان مستقل و منتقد نظام حاکم سرمایه‌داری در محافل دانشگاهی غرب که مواضع آنها در بسیاری از موضوعات سیاسی و اجتماعی حتی با دیدگاههای رسمی نظام جمهوری اسلامی نیز قرابت دارد. به عنوان پس از حمله‌ی وحشیانه رژیم صهیونیستی به «لبنان» در سال ۲۰۰۶، نمایندگان اعضای اتحادیه اساتید و مدرسان دانشگاه‌های انگلیس در کنگره سراسری خود با رایی قاطع تحریم علمی «اسراییل» و قطع هرگونه همکاری با دانشگاه‌های «اسراییلی» را تصویب کردند (۱۵). شایان ذکر است که در موارد مشابه مانند حمله‌ی رژیم صهیونیستی به غزه، نهادهای مشابه ایرانی مانند «انجمن جامعه شناسی ایران» حتی از صدور یک اطلاعیه هم پرهیز نمودند (۱۶). و این در حالی است که گرایش‌های ضداستعماری و ضد‌ امپریالیستی و ضد صهیونیستی در میان اساتید علوم انسانی و علوم اجتماعی در دانشگاه‌های اروپایی و آمریکایی معمولا بسیار شدید و غلیظ‌تر است (۱۷). اساسا به دلیل همین فاصله گرفتن دانشگاه‌ها و مراکز علمی از سیاست‌ها و مواضع حکومت‌ها در اروپا و آمریکا است که بازار تینک تنک‌ها (Think Tank) رونق گرفته است. بسیاری از این موسسات به اصطلاح پژوهشی توسط احزاب، چهره های سابق دولتی، و یا سرمایه‌داران مشهور راه اندازی شده‌اند و اهداف ایدئولوژیک و سیاسی مشخصی در خدمت صاحبان خود دارند.

اما اشتباه است که فضا و روابط دانشگاهی در این کشورها را بطور مطلق با فضای حاکم بر مناسبات سیاسی دولت‌هایشان یکی بدانیم. به ویژه اینکه در طی دهه‌های اخیر نقدهای بنیادین متفکران پست‌مدرن و فمینیست و پست‌کلنیالیست بر خود شیفتگی و نژادپرستی و مردسالاری و اروپا- محوری علوم انسانی کلاسیک، عملاً منجر به گشوده شدن هرچه بیشتر باب ارتباط دانشگاههای «غربی» با دانشمندان و متفکران «دیگر» شده است. امروزه در کشورهای غربی گردانندگان کنفرانس ها ، سردبیران نشریات و گردآوران کتب مجموعه مقالات، گردآوردن دیدگاههای متفاوت از اندیشمندان نقاط مختلف جهان را مایه مباهات و نقطه قوت کار پژوهشی خود محسوب می کنند. چرا پژوهشگران ایرانی نباید از این فرصت‌ها برای بیان اندیشه‌ها و دیدگاه‌های خود استفاده کنند؟

ثانیا در اینکه ناشران معروف و داوران نشریات بین المللی دارای جهان‌بینی‌ها و دیدگاه‌های خاص خود هستند شکی نیست. حتی این ادعا که برخی شرکت‌های عظیم انتشاراتی متعلق به سرمایه‌دارانی هستند که گرایش‌های سیاسی مشخصی دارند هم عاری از حقیقت نیست. اما ناشرین کوچک و مستقل و منتقد هم هستند که اتفاقا در پی صداها و هویت‌ها و حرف‌های متفاوت هستند.

دسته‌ی دیگری از قائلین به «بی ارزشی» انتشار مقالات در مجلات خارجی بر این نکته تاکید می‌کنند که برخی «اساتید» با رونویسی و جعل و با بیگار گرفتن از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا، تعداد آثار و مقالات خود به «زبان علمی زمان» را افزایش می‌دهند. پاسخ به این دسته این است که: اولا، جعل و رونویسی و بیگار گرفتن از دانشجویان در انتشار آثار و مقالات علمی، لزوما ربطی به «زبان» مورد استفاده ندارد. مگر در مقالات و کتبی که به فارسی نوشته و منتشر می‌شود جعل و رونویسی و بیگار گرفتن از دانشجو دیده نمی‌شود؟ ثانیا، امروزه عواقب جعل و رونویسی مقالات به «زبان علمی زمان» بسیار بیشتر از قبل شده و امکان شناسایی و ردگیری چنین اقداماتی نیز با استفاده از نرم‌افزارهای جدید به شدت افزایش یافته است. رسوایی‌ برخی «اساتید» ایرانی در سطح بین‌المللی در سال‌های اخیر شاهدی بر این موضوع است. استفاده از نرم‌افزارهای تشخیص «رونویسی علمی» حتی به سطح مقالات درسی دانشجویان کارشناسی رسیده است. زمانی که در دانشگاه ناتینگهام در تدریس برخی درس‌ها مشارکت داشتم، شاهد بودم که دانشجویان موظف هستند نسخه الکترونیکی مقالات درسی خود را قبل از تحویل، در یک سامانه‌ی رایانه‌ای «آپلود» کنند تا مشخص شود چند درصد از متن آنها عینا برگرفته از کتاب‌ها و مقالات دیگران و یا متون موجود در شبکه اینترنت و بانک‌های عمده اطلاعاتی است. عملا هرچه پیش می‌رویم امکان چنین جعل‌ها و تقلب‌هایی کمتر می‌شود. و اما درباره آن دانشجویانی که ناعادلانه به بیگار گرفته ‌می‌شوند، دست‌کم می‌توان امیدوار بود که در اثر این «توفیق اجباری»، در آینده شاهد نسل جدیدی از اساتید باشیم که خود مسلط به «زبان علمی زمان» شده‌اند و نیازی به ارتکاب چنین اعمالی ندارند.

۳-۲) خوب (ارزش انگاری)

نویسنده به دلایلی - که برخی از آنها در زیر آمده است - خواهد کوشید به تبیین و دفاع از این رویکرد بپردازد.

۳-۲-۱) اگر کسی قائل به این باشد که «ما» حرفی برای گفتن و هویتی برای بازنمایی کردن و میراثی برای کشف و استخراج و پالایش و انتقال - جهت مصرف داخلی و خارجی - داریم بدیهی است که برای انجام این مسؤولیت خطیر و ضروری، استفاده از قوی‌ترین ابزارها و بهترین فناوری‌ها و فراگیرترین رسانه‌ها، از جمله «زبان علمی زمان»، را تایید کند. درست است که برخی متفکرین متأخر گفته‌اند که زبان ابزاری برای بیان اندیشه و فرهنگ نیست، بلکه زبان همان اندیشه و فرهنگ است. اتفاقا به همین دلیل است که باید «زبان زمان» و «زبان علمی زمان» را نیک فرا گرفت. اگر ما حرفی برای گفتن داریم باید به «اندیشه» و «فرهنگ» مخاطب‌مان هم وقوف داشته باشیم و گرنه تیر در تاریکی انداخته‌ایم و چه بسا بجای خدمت خسارت به بار آوریم. کتابی که در مورد امام علی (ع) برای «امت حزب الله» در ایران نوشته می‌شود، قطعا متفاوت است با کتابی که برای جوان مسیحی اروپایی نوشته می‌شود. اگر برای معرفی اسلام در «غرب»، بدون توجه به سابقه‌ی تاریخی و بار معنایی و انضمامی برخی واژه‌ها و اصطلاحات دینی و مذهبی در زبان‌های لاتین، از ادبیات و گفتمانی استفاده کنیم که ریشه در مسیحیت قرون وسطی دارد، طبعا به بیراهه رفته‌ایم. حتی واژه‌ی ساده‌ای مثل Religion برای یک مخاطب اروپایی و امریکایی بار معنایی خاصی دارد که استفاده از آن بجای واژه‌ی «دین» بدون عوارض نیست. چندی قبل که به همراه یک مبلغ شیعه آرژانتینی سفری به آمریکای لاتین داشتم برایم جالب بود که او هرجا می‌خواست از اسلام سخن بگوید می‌گفت «El Islam no es una religión» (اسلام یک «دین» نیست!). پرسیدم چرا چنین می‌گویی؟ گفت به دلیل سابقه تاریخی استعمار و همراهی اصحاب کلیسا با استعمارگران و ارائه‌ی مفهوم غیر سیاسی و غیر اجتماعی از «دین» توسط سران کلیسا که عملا موجب توجیه جنایت‌های مستعمرین و محدود شدن دین به ساحت‌ شخصی و خصوصی می‌شد، در آمریکای لاتین واژه‌ی اسپانیایی religión معنایی کاملا متضاد و مغایر با مفهوم «دین» در ادبیات اسلامی یافته است. و به همین دلیل من همواره تأکید می‌کنم که اسلام یک religión نیست بلکه یک «شیوه زندگی» و یک «برنامه برای زندگی» است.

طبعا وضعیت آرمانی آن است که متفکرین مسلمان آنقدر بر «زبان علمی زمان» مسلط شوند که برای بیان سخن و مقصود خود و نیز برای انتقال معارف اسلامی، بجای تکیه بر گفتمان و ادبیات مسیحی و یهودی در زبان‌های لاتین، گفتمان و ادبیات نوین و متفاوتی در این زبان‌ها بیافرینند. چرا باید تازه‌ترین رساله پژوهشی و دانشگاهی درباره حضرت فاطمه زهرا (س) که به زبان علمی زمان نوشته شده و با استفاده از منابع اهل سنت و شیعه شخصیت ممتاز و فضایل خاصه آن حضرت را اثبات می‌کند، توسط یک طلبه کاتولیک آمریکایی در رم نوشته شده باشد، و نه یک طلبه شیعه ایرانی در قم؟ (۱۸) این که متفکرین و علمای ما گمان کنند که نیازی به نوشتن به «زبان علمی زمان» نیست و از طریق همین ترجمه‌های معمول می‌توان آثار و آراء خود را به جهان عرضه کرد، خیال خام است. اینجانب شخصا برخی از این ترجمه‌ها را دیده‌ام که در بهترین حالت برای «مخاطب بیگانه» آثاری «بی‌ ربط» و «پرت و پلا» به نظر می‌رسند و در بدترین حالت، به دلیل بازتولید همان ادبیات قرون وسطایی، «ضد تبلیغ» محسوب می‌شوند.

۳-۲-۲) ارقام بسیار اندک مقالات بین‌المللی ایران در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی یک عامل رشد نامتوازن تولید علمی کشور و باعث پایین نگاه داشته شدن شاخص های کل تولید علم ایران است. اگر میزان تولید علم ما امروز از کشوری مانند ترکیه پایین‌تر است، بی‌شک نقش و تأثیر نسبت تعداد مقالات علوم انسانی و اجتماعی منتشر شده از این دو کشور را نمی‌توان نادیده گرفت.

۳-۲-۳) وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در هر جامعه‌ای را می‌توان یکی از نشانه‌ها و نمادهای وضع عمومی اندیشه و تفکر در آن جامعه ارزیابی کرد. واقعا آمار اندک تولید علوم انسانی و اجتماعی به «زبان علمی روز» در ایران، برای ناظران و شاهدان بیرونی اوضاع ایران چه پیامی در بر خواهد داشت؟ اگر ما داعیه‌ تاریخ و فرهنگ و تمدن و اندیشه و میراث غنی داریم، چرا در یکی از اصلی‌ترین عرصه‌های گفتگو و تبادل علمی و فکری و فرهنگی به کلی غائب هستیم؟ به راستی میان آن آرمانهای عام و پیامهای جهانی انقلاب اسلامی و این آمار اندک تولید علوم انسانی و اجتماعی در سطح جهان چه نسبتی می‌توان برقرار کرد؟

۳-۲-۴) همان‌طور که پیش تر اشاره شد غیبت متفکران و اندیشمندان ایرانی در عرصه گفت‌و گوی جهانی اصحاب علوم انسانی و اجتماعی، زمینه‌ساز بروز و تداوم بسیاری از سوءتفاهم‌ها در حوزه فکر و اندیشه است. یکی از اساتید ایرانی علوم انسانی که تجربه تدریس و پژوهش در دانشگاه‌های داخل و خارج از کشور را دارد چند سال قبل در یک سخنرانی پیرامون موانع رشد علوم انسانی در ایران گفت: «بیش از ۸۰ درصد ترجمه‌های حوزه علوم انسانی ترجمه‌های مغلوط و نادرست و گمراه‌کننده است» (۱۹). حتی اگر درصدی از این ارزیابی را هم آمیخته به اغراق ببینیم، باز هم جای نگرانی جدی وجود دارد. این وضعیت، ضرورت مطالعه‌ی متون اصلی و حتی ضرورت تدریس برخی دروس به زبان اصلی در ایران را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

۳-۲-۵) وقوع انقلاب اسلامی ناظران و متفکران بسیاری – از میشل فوکو تا رولاند رابرتسون - را واداشت تا در برزخ میان عصر مدرن و پست‌مدرن به واکاوی این رویداد عظیم پرداخته، و در آینه آن به نقد وضع دنیای معاصر بپردازند. پرسش اینجا است که چرا نباید روایت‌های متفکران و اندیشمندان داخل کشور حداقل در مدخل «انقلاب اسلامی» با روایت‌های بیرونی هم‌آوردی کند؟ از پیامدهای عدم حضور اندیشمندان ایرانی در میدان‌های جهانی علوم انسانی و اجتماعی، از دست رفتن امکان و فرصت محک خوردن نظریه‌ها و تحلیل‌های اندیشمندان خارجی درباره فرهنگ و جامعه ایران و نیز درباره دین اسلام و خصوصا مذهب تشیع است. پوشیده نیست که توجه به چنین موضوعاتی پس از انقلاب اسلامی در محافل علمی و دانشگاهی جهان بسیار بیشتر شده است. اما فقدان منابعی به «زبان علمی زمان» که توسط اساتید و فضلا و پژوهشگران ایرانی داخل کشور منتشر شده باشند، باعث شده این میدان‌ یکسره در اختیار پژوهشگران «خارجی» و یا پژوهشگران ایرانی مقیم خارج از کشور قرار گیرد. اگر رسانه‌های «غربی» تصویر مغشوش و ذهنیت نادرستی از ایران ارائه می‌دهند، تا حدود زیادی می‌توان انگیزه‌ها و نگرش‌های سیاسی دولت‌ها و سرمایه‌داران مالک آنها را در این موضوع دخیل دانست. اما هنگامی که در منابع دانشگاهی علوم انسانی با تحلیل های یکسویه ، ناقص و حتی اطلاعات نادرست درباره دین اسلام، انقلاب اسلامی، جامعه ایران و فرهنگ و هنر ایرانی مواجه می‌شویم، به نظر می‌رسد کاستی‌ها و کم‌کاری اساتید و فضلای ایران در این زمینه بی‌تأثیر نباشد.

شایان ذکر است که برخی قوانین و مقررات موجود در «وزارت علوم، تحقیقات و فناوری» در خصوص دانشجویان بورسیه ایرانی در خارج از کشور در این زمینه نقش مهمی ایفا کرده است. بر اساس این مقررات دانشجویان ایرانی حق تحقیق و نگارش رساله در موضوعات «مرتبط با ایران» را ندارند. به عبارت دیگر یک دانشجوی بورسیه دولت می‌تواند رساله درباره‌ی «شکسپیر» بنویسد، اما درباره‌ی «حافظ» مجاز نیست بنویسد. می‌تواند در مورد «نیوتن» تحقیق کند، اما در مورد «خواجه نصیرالدین طوسی» اجازه‌ی تحقیق ندارد. می‌تواند در مورد «استیون اسپلبرگ» رساله بنویسد اما در مورد «ابراهیم حاتمی‌کیا» نباید مطلبی بنویسد. در مورد سیاست خارجی «هنری کیسنجر» اگر رساله بنویسند بعید است دچار مشکل شود، اما اگر موضوع رساله‌اش در مورد سیاست خارجی «امام خمینی» باشد ممکن است مدرک دکترایش مورد تأیید وزارت علوم قرار نگیرد! (۲۰). و نتیجه درخشان چنین سیاستی هم این است که امروز، سی سال پس از انقلاب اسلامی هرچه در کتابخانه‌های دانشگا‌ه‌های جهان بگردید، دو یا سه کتاب دانشگاهی هم شاید نتوانید پیدا کنید که در مورد انقلاب اسلامی یا امام خمینی، به انصاف، سخن گفته باشند. هر چه هست به قلم «دشمن»‌ است و به قلم «مخالف» و به قلم «بیگانه». و این یکی از بزرگترین ظلم‌هایی است که جمهوری اسلامی در حق خود کرده است.

مؤخره

اگر این نویسنده صاحب فتوا بود، بر هر جوانِ مسلمانِ مستعد و مستطیع که دانشجوی علوم انسانی و اجتماعی است، «واجب» می‌دانست که «زبان علمی زمان» را به غایتِ کمال بیاموزد و بکوشد تا به هر وسیله‌ی مشروع و مقدور، در بهترین دانشگا‌ه‌های جهان ادامه تحصیل دهد و در شناختن و برساختن و بازنمایی آن فرهنگ و هویت و میراثی که ارزشمند و گرانسنگ‌اش می‌شمارد، عالی‌ترین رساله‌ها و مقاله‌ها را به جهانیان ارائه کنند و در گشودن گره از فروبستگی‌های کارِ ایران و جهان، جامع‌ترین و دقیق‌ترین نظریه‌ها را ارائه دهند. و مگر می‌شود کسی بی اطلاع از طرح‌های «کهنه» در صدد در انداختن طرحی نو درآید؟ و مگر می‌شود کسی بدون احاطه بر نظریه‌های «موجود»، به دنبال ارائه نظریه‌های «مطلوب» باشد؟ و راستی آیا شگفت نیست که ما امروز برای اثبات اهمیت و ضرورت خواندن و نوشتن به «زبان علمی روز» باید برای دانشگاهیان خود قسم بخوریم و آیه بیاوریم، در حالی که پنج دهه قبل، آن هم در شهر قم، بزرگ‌مردی روشن‌ضمیر و آینده‌نگری «بهشتی» صفت، برای طلاب حوزوی کلاس آموزش زبان برپا کرده بود و آموختن «زبان علمی روز» را بخشی از تحصیلات حوزوی می‌دانست؟

پی نوشت‌ها:

۱) داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۶)، « توهم توسعه علمی از طریق افزایش تعداد مقالات در فهرست ISI»، روزنامه ایران، شماره ۳۷۰۹، ۲۱ مرداد ۱۳۸۶.

۲) گلشنی، مهدی و اکبر حیدری (۱۳۸۵)، «تحلیلی بر رشد مقالات ایران در مجلات تحت پوشش آی اس آی (ISI): چه باید کرد؟»، مجله پژوهشگران، شماره ۸ و ۹. همچنین نگاه کنید به: ارکان‌زاده یزدی، سعید (۱۳۸۵)، « رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی: ISI برای پیشرفت علوم انسانی ما یک مانع است»، روزنامه شرق، شماره ۷۸۲، ۲۳ خرداد ۱۳۸۵، ص ۳۰.

۳) فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۸۶)، «چالش های علوم انسانی در ایران»، فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، شماره ۳۱. باز نشر شده در: http://www.farhangshenasi.ir/persian/node/184.

۴) جاسبی، عباس (۱۳۹۰) « مقاله ISI، معیار یا نیازمند معیار؟»، روزنامه آفرینش، ۱۴ آبان ۱۳۹۰، ص ۱.

۵) جلالی، پریسا (۱۳۸۹)، «نگاهی به چالش اعتباربخشی به مقالات ایران در مجلات علمی جهانی:
رد پای صهیونیزم در رده بندی علمی»، روزنامه کیهان، شماره ۱۹۸۷۰، ۳ اسفند ۱۳۸۹، ص ۵.

۶) بی‌نا (۱۳۸۶)، « ISI عاملی برای توسعه یا عامل توسعه!»، خبرگزاری مهر، ۲۵ دی ۱۳۸۶. http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=621796.

۷) توحیدلو، سمیه (۱۳۸۸)، « آقایان بیایید در علم میان بر نزنید. لطفا!»، وبلاگ بر ساحل سلامت، http://smto.ir/?p=385.

۸) نوشته‌ی حاضر نسخه بازنگری و بازنویسی شده‌ای است از یک مقاله‌ای بلندتر که نویسنده به «نخستین کنگره علوم انسانی» (تهران، اسفند ١٣٨۵) ارائه کرد. متن آن مقاله در کتاب مجموعه مقالات کنگره و نیز در وبسایت مقالات کنگره (http://shmotoun.ihcs.ac.ir/PDF/kongere/5/4.pdf) قابل دسترس است.

۹) مراد از «زﺑﺎن علمی زمان» در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟـﻪ، با توجه ﺑـه وضعیت کنونی دنیای علم، طبعا «زبان انگلیسی» است. شکی نیست که امروزه بخش اعظم تولید علمی جهان به یک زبان، یعنی «زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ»، انجام می‌شود. ریشه‌های تاریخی و استعماری و دلایل سیاسی و اقتصادی این وضعیت هرچه باشد، روشن است که نمی‌توانیم این واقعیت را ﻧﺎدﻳﺪه بگیریم و ﻳـﺎ از آن روی ﺑﺮﮔﺮداﻧـیم. اﻳـﻦ وضعیت اﻟﺒﺘﻪ وضعیتی ازلی نبوده است و لزوما وضعیتی اﺑﺪی هم نخواهد بود. ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ در ﮔﺬﺷـﺘﻪ زﺑﺎن‌های‌‌ دﻳﮕـﺮی از ﭼﻨـﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده اﻧﺪ، در آﻳﻨﺪه ﻧﻴﺰ ممکن است ﺷﺎﻫﺪ وﺿﻌﻴﺖ دﻳﮕﺮی ﺑﺎﺷﻴﻢ.

۱۰) امینی، محمد (۱۳۹۰)، «انجمن سلطنتی بریتانیا: ایران در مقام اول رشد علمی جهان»، وبسایت بی‌بی‌سی فارسی، ۱۲ فروردین ۱۳۹۰، http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/04/110401_l32_iran_sci_rank.shtml. همچنین نک: بی‌نا (۱۳۹۰) «وضعیت ایران در میان چهل کشور برتر تولید علم چیست؟»، وبسایت خبر آنلاین، ۳ دی ۱۳۹۰، .http://www.khabaronline.ir/detail/190908

۱۱) بی‌نا (۱۳۹۰) « تلاش برای اجرای عدالت و مبارزه با ظلم راه رسیدن به جامعه سعادتمند است»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، ۷ آبان ۱۳۹۰، http://www.dolat.ir/TextVersion/Detail/?Id=207892&Serv=12.

۱۲) «آمار آموزش عالی در ایران»، وبسایت موسسه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، وزارت علوم تحقیقات و فناوری. http://www.irphe.ir/FA/Statistics/Gozide.aspx.

۱۳) ممکن است برخی «دغدغه‌مندان» و «دست‌اندر‌کاران» اشکال کنند که در حال حاضر بخش قابل توجهی از اصحاب و اساتید علوم انسانی گرایش سیاسی مخالف دولت دارند. این البته واقعیتی است. اما ریشه آن به یک برنامه‌ریزی سازمان‌یافته در سال‌های دور بازمی گردد. آن وزیری که در دوران وزارت‌اش دسته دسته به اعضای دفتر تحکیم و جهاددانشگاهی و سایر تشکل‌های «همسو» بورس اعطا می‌نمود و وزراء و وکلا و استانداران و فرماندارانی که در «دولت وقت» بیکار شده بود را به خارج اعزام می‌کرد، خوب می‌دانست که برای چه فصلی دانه می‌کارد. این جمع قرار بود در مواقع لازم بیانیه ۴۰ امضایی و ۵۰ امضایی بدهد و با ادبیاتی به اصطلاح علمی «مرده‌باد» و «زنده باد» بگوید. و البته طبیعی است که با چنین جنس بورسیه‌هایی وضعیت انتشار مقاله به «زبان علمی زمان» در رشته‌های علوم انسانی آماری در حدود یک مقاله در سال به ازای هر صد نفر هیات علمی داشته باشد. دولت امروز هم با استفاده از تمهیداتی به فکر آینده است و می‌خواهد «جبران مافات» نموده و «تعادل» را در نسبت میان اساتید با گرایش‌های مختلف برقرار کند. اما جدا از این یارکشی‌ها و کادرسازی‌های تشکیلاتی، که البته لازم و ضروری است اما در شرایط آرمانی باید در جایی دیگر و به شکلی دیگر انجام شود، باید به نیازهای اساسی و بلند‌مدت علوم انسانی و اجتماعی در چشم‌اندازی وسیع‌تر هم اندیشید. با توجه به وضع کنونی علوم انسانی در ایران – که به اعتقاد بسیاری مبتلا به ضعف و رخوت و انجماد در قرون ماضی است و به نظر حقیر «غربی‌تر از غرب» هم است، برای دگرگونی وضع موجود یک راه بیشتر وجود ندارد. جهت ثبت در تاریخ عرض کنم که کلیات این راه را در شهریور یا مهر ۱۳۸۹ با دو بزرگوار – جناب آقای سید مرتضی نبوی و جناب آقای محمد‌حسین صفارهرندی - در میان گذاشتم. به گمان من اگر از میان صدها میلیون دلاری که در این سال‌ها صرف مبارزه با تهاجم فرهنگی و شبیخون فرهنگی و جنگ‌نرم شده است، تنها ۱۰ میلیون دلار به این امر اختصاص می‌یافت که ۱۰۰ دانشجو و یا طلبه‌ی نخبه، مستعد و اهل علم شناسایی شده و در چارچوب یک برنامه‌ی کلان‌نگر و مبتنی بر نیازسنجی جهت تحصیل در رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی به بهترین دانشگا‌ه‌های جهان فرستاده ‌شوند، آنگاه می‌شد امیدوار بود که در آینده‌ای نه چندان دور این جمع – یا دست کم بخشی از آنها – بتوانند منشأ تحولاتی در این علوم شده و از برخی کارهای فروبسته گره‌گشایی کنند. بر این باورم که نه تنها آینده‌ی علوم انسانی در ایران، و «بومی شدن» و «اسلامی شدن» آنها، بلکه آینده‌ی «جمهوری اسلامی ایران»، ضرورت چنین سرمایه‌گذاری را ایجاب می‌کند. اگر چنین شود، شاید دیگر در «جنگ نرم» نیازی به استفاده از «جسم سخت» نباشد. ضمنا این سرمایه‌گذاری، علاوه بر برکات علمی و فرهنگی، حتی از نظر «اقتصادی» هم مقرون به صرفه است. اگر در این یکصد نفر چند حقوقدان ورزیده‌ی تراز جهانی تربیت شود، دیگر نیازی نخواهد بود که دولت ایران به وکلای «خارجی» ساعتی پنج هزار پوند پرداخت کند تا در پرونده‌های چند میلیون دلاری، که ماه‌ها و بعضا سالها به طول می‌‌انجامند، از حقوق ملت ایران دفاع کنند.

۱۴) نک: اطلاعیه SOAS (دانشکده مطالعات شرق و آفریقا، دانشگاه لندن) در انتقاد از رتبه‌بندی دانشگاههای جهان توسط موسسه Times: http://www.soas.ac.uk/news/newsitem46930.html.

۱۵) نک:

'Lecturers vote for boycott of Israeli universities', The Guardian, 31 May 2007. Meike, James (2007)

http://www.guardian.co.uk/uk/2007/may/31/highereducation.israel. شایان ذکر است که پس از این رای دولت انگلستان و لابی صهیونیست‌ها در این کشور این اتحادیه را تحت فشار قرارداده و با اشاره به این که «علم از سیاست جدا است» و «آزادی علم از حقوق بشر است» تهدید کردند که این مصوبه «خلاف حقوق بشر» است و در صورت عدم لغو آن اتحادیه مذکور با شکایت حقوقی مواجه خواهد شد. سران اتحادیه نهایتا ناچار شدند اعلام کنند که مصوبه به دلیل تعارض با قوانین کشور لغو شده است.

۱۶) نک: باقرپور شیرازی، امیررضا (۱۳۸۷) «انجمن جامعه شناسی ایران و ماجرای غزه!»، وبلاگ نویسنده، ۲۵ دی ۱۳۸۷، http://bagherpourshirazi.com/content/view/72/78/. همین‌طور نک: باقرپور شیرازی، امیررضا (۱۳۸۸) « برخورد دوگانه جامعه شناسان با غزه و میرحسین موسوی!» وبلاگ نویسنده، ۱۲ خرداد ۱۳۸۸. http://bagherpourshirazi.com/content/view/105/78/.

۱۷) در این موضوع چندی قبل سخنی در جمعی دانشجویی ارائه کردم که بعدها بدون اطلاع اینجانب و با ویرایشی نه چندان مطلوب در یک نشریه منتشر شد. نک: اسفندیاری، شهاب (۱۳۸۹) «علوم انسانی ما: غربی‌تر از غرب»، مجله زمانه، سال ۹، شماره ۲، آبان ۱۳۸۹.

۱۸) نک: Clohessy, Christopher (2009) Fatima, Daughter of Muhammad, New Jersey: Gorgias Press.

۱۹) ﭘﺎﻳﺎ، ﻋﻠﻲ (۱۳۸۳) «ﻣﻮاﻧﻊ رﺷﺪ ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﻲ در اﻳﺮان»، ﻧﺎﻣﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﻲ، سال دوم، شماره ۷.

۲۰) پیش‌تر بر اساس تجربه‌ی‌شخصی خود مطلبی در این خصوص نوشته‌ام. نک: اسفندیاری، شهاب (۱۳۸۵) «پیامدهای فاجعه‌آمیز هوشمندیِ بیش از اندازه»، وبلاگ نقد فرهنگ، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۵، http://shbesf.persianblog.ir/post/7.

مرثیه‌ای برای «هابیل»

شهاب اسفندیاری — Sat, 04 Feb 2012 18:58:00 GMT

این یادداشت در تاریخ ۱۸ بهمن ۱۳۹۰در پایگاه خبری تحلیلی الف منتشر شد. پایگاه‌ها و وبلاگ‌های: العالم فارسی، رویش، پیشانی، قطره، خبر فارسی، پاتوق کتاب و افسران جنگ نرم نیز آن را بازتاب دادند.

................

چند سال قبل که یکی از دوستان نسخه‌ای از دوماهنامه «هابیل» را برایم فرستاد و اولین بار با این نشریه آشنا شدم، شور و شوقی وصف ناشدنی پیدا کردم. به چندین جهت:

- اول این که جمعی از جوانان متدین و دارای سابقه فعالیت مذهبی و تشکیلاتی، دور هم جمع شده بودند و بدون هیچ گونه حمایت دولتی یک مجله‌ی وزین فکری و فرهنگی‌ را بنیان گذاشته بودند.

- دوم این که در بین شورای تحریریه این مجله هم طلبه بود و هم دانشجو. به عبارت دیگر این مجله مصداق عینی و زیبایی بود از کوشش در جهت وحدت حوزه و دانشگاه و تشریک مساعی این دو نهاد در راستای اهداف انقلاب اسلامی.

- سوم این که این مجله دغدغه‌ی جدی «انقلاب اسلامی» و «دفاع مقدس» داشت. از سر تفنن و یا شعار منتشر نمی‌شد. «مسئله محور» بود و به دنبال شناخت گره‌ها و واکاوی مشکلات و تحلیل نیازها و تلاش جهت گشودن راه‌های نو و درمان زخم‌های کهنه بود. برخلاف ده ها و صدها نشریه و مجله‌ی بی خاصیت دیگر که بعضا حتی از بودجه‌های کلان دولتی هم بهره مند هستند، «هابیل» از معدود نشریاتی بود که ندای مکرر و اصرار مؤکد رهبر انقلاب مبنی بر ضرورت «تولید فکر» را در عمل لبیک گفته بود. اهل نظر می دانند که تاکید شخص اول یک مملکت بر ضرورت «تولید فکر» تا چه اندازه سیاستی «انقلابی» است. چنین سیاستی هیچ نسبتی با محافظه‌کاری‌های مرسوم صاحبان قدرت ندارد. چرا که حمایت از «تولید فکر» یعنی حمایت از تولید «فکر نو». بازنویسی و تکرار افکار موجود که اسمش «تولید فکر» نیست. «تولید فکر» یعنی «تولید فکر نو» و «تولید فکر نو» هم یعنی «تولید فکر متفاوت». حمایت مؤکد رهبر انقلاب از «تولید فکر»، در واقع حمایت ایشان از «نوگرایی» و «تفاوت» است. و «هابیل» در عین «وفاداری» نوگرا بود و متفاوت. شکیل بود و عمیق.

و البته بدیهی است که «متفاوت» بودن با «معارض» بودن و «معاند» بودن یکی نیست. آن «مطبوعاتی» که صاحبان خودشان با ادبیاتی نظامی از آنها به عنوان «توپخانه اصلاحات» یاد می‌کردند و بنا بود پروژه‌ی «فتح سنگر به سنگر قدرت» را، با استفاده از کاغذ و یارانه‌ی دولتی، هم راستا با پروژه‌ی «رژیم چینج» نومحافظه‌کراران جنایت‌کار آمریکایی به مرحله اجرا درآورند، طبعا مسئله‌شان «تولید فکر» نبود. آن «سیاست‌مداران»ی که ادبیات و آرایش نظامی در کار مطبوعاتی‌شان پیش گرفتند، طبعا باید پیش‌بینی پاسخی «متناسب» را هم می‌کردند.

- چهارم این که «هابیل» از معدود مجلات جدی فکری و فرهنگی بود که در تهران منتشر نمی‌شد. هابیل «شهرستانی» بود و در «مرکز» واقع نبود. هرچند که شهر محل نشر آن، یعنی اصفهان، را هم شاید نتوان «حاشیه» دانست!

در همان ابتدای آشنایی با «هابیل» مطلبی نوشتم با عنوان «قدرت اقلیت» که در آن انتشار مجلاتی همچون «هابیل» توسط نسل سوم انقلاب اسلامی را از منظر اجتماعی و فرهنگی تحلیل کردم. ضمنا نوشتم که به نظر من «هابیل» شایستگی آن دارد که در زمره‌ی «میراث فرهنگی اصفهان» ثبت شود. خصوصا که این میراث از جنس میراث «گذشته» و «مرده» نیست که صرفا مناسب موزه‌ها و توریست‌ها و سریال‌های تاریخی باشد. میراثی نیست که با دیدن آن بر فقدان «گذشته‌ای درخشان» حسرت بخوریم و بر آلام و ناکامی‌ها سرپوش بگذاریم و به دنیا فخر بفروشیم. میراثی است متعلق به «اینجا» و «اکنون» که نویدبخش «فردایی» است روشن. میراثی است که نشان می دهد ما «زنده ایم». نشان می دهد که ما «می اندیشیم». از همین روست که به باور من توقیف «هابیل» نوعی «خودزنی» است. «قتل هابیل» باید برای مسؤولین، بیش از آسیب دیدن فلان «منار» یا فرسایش فلان «دروازه» یا ترک برداشتن فلان «گنبد» موجب رنج و ملال باشد. اما شگفت که «هابیل» کاملا «بی سرو صدا» به قتل رسید.

روشن است که این ستایش‌ها به این معنی نیست که نویسنده با هرآنچه در «هابیل» منتشر شده موافق باشد و یا با گردانندگان آن اختلاف نظری نداشته باشد. از قضا همین چندی بیش نقدی نسبتا تند بر یکی از مقالات سردبیر «هابیل» با عنوان «علوم انسانی قمی» نوشتم که البته ایشان بسیار مثبت برخورد کردند. «هابیل» شاید مستحق «نقد» بود اما مستوجب «قتل» نبود. و اگر جای «نقد و نظر» در «دو ماهنامه» هم نباشد پس کجاست؟

در روزگاری که در رسانه‌های عمومی متعلق به بیت المال و تحت نظر ولی فقیه، افرادی در لوای «بازخوانی تاریخ» و «بیان مباحث تئوریک» به رهبر معظم انقلاب طعنه‌ی سیاسی می‌زنند و در کمال شگفتی با حمایت برخی «اصولگرایان» هم مواجه می‌شوند، توقیف شدن یک دو ماهنامه فکری و فرهنگی که با مرارت بسیار توسط جمعی «بچه مذهبی» و «بچه هیأتی» منتشر می شد، حقیقتا طنز تلخی است. خصوصا که این دو ماهنامه بدون هیچگونه تذکر و اخطار و به طور کاملا ناگهانی توقیف شد. آن هم به علت مطالبی که بعضا ۱۶ ماه قبل در آن منتشر شده بود. این که با کمال تأسف یکی از مقالات بنده با عنوان «فرهنگ علمایی و سیاست حجاب در ایران» نیز مستمسک توقیف «هابیل» شده است، طبعا مسؤولیت بنده در دفاع از آن را دوچندان می‌کند. شایان ذکر است که این مقاله در همایش دوسالانه‌ی علوم انسانی (تهران، شهریور ۱۳۸۹) که توسط وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برگزار شد ارائه شد و در کتاب مجموعه مقالات همایش نیز به چاپ رسید.

در زمانه ای که علی رغم همه ادعای دشمنان در خصوص فقدان آزادی، به حمدالله عناصر و نیروهای اصلاح‌طلب و سکولار و حتی افراد بسیار فعال در فتنه و افراد دارای سابقه محکومیت قضایی، فصلنامه‌ها و ماهنامه‌ها و روزنامه‌های خود را همچنان منتشر می کنند، توقیف شدن یکی از معدود مجلات فکری نسل انقلاب چه معنایی دارد؟ سردبیر «هابیل» دردمندانه برایم نوشته است:

«هرچه باشد ما که روزنامه اطلاعات یا ایران یا 9 دی یا سایت خبرآنلاین و... نیستیم […] ما حتی شرق و شهروند امروز هم نیستیم. برای همین بستن هابیل هزینه ای برای حضرات ندارد. همین است که دو هفته میگذرد اما دریغ از یک تلفن، یک پیامک از حضرات سیاستمدار و عدالتخواه که همین اخیر برای فیلتر یک وبلاگ هم لابی میکردند. اما حالا سایتشان هم حتا خبر کوتاه توقیف را سانسور می‌کند. اینست برادر. همانطور که پیشتر گفتید و نوشتید ما در اقلیت‌ایم. هرچه هم که دیگران یا خودمان گاهی گمان کنیم که اکثریتی داریم. و این روزها عمیقا این احساس اقلیت بودن ـ که همسایه "دیگر"بودگی است ـ را تجربه می‌کنیم.»

از وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی جناب آقای دکتر حسینی - که در دورانی توفیق آشنایی و همکاری با ایشان را داشتم – می‌خواهم که با دمی مسیحایی «هابیل» را جانی دوباره بخشند و اجازه ندهند خون این «جوان ناکام» در اثر سعایتِ حسودان و «بولتن‌سازی» بخیلانی از جنس «قابیل»، بر زمین ریخته شود. از دوستان دوران دانشجویی‌، جناب آقای سید احسان قاضی‌زاده (مدیرکل محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران) و جناب آقای مجتبی سلطانی (مشاور محترم امور جوانان) نیز، که دسترسی به جناب وزیر دارند، می‌خواهم که در دفاع از مظلومیت «هابیل» قدمی بردارند.

------------------------------------

پی‌نوشت:

۱- در آخرین شماره‌ی «هابیل» نقدی دیگر بر مقاله‌ی «فرهنگ علمایی...» منتشر شده است که متن آن را اینجا در وبلاگ خود هم قرار داده‌ام.

۲- خوانندگان سایت الف کامنت‌های جالبی در ذیل مطلب قرار داده‌اند. از جمله «محمدجواد» نوشته‌ است:

«این سوگنامه و کار الف به نظر من شبیه به مرده پرستی است! ما همیشه مراسم ختم و سوگواری برگزاری می کنیم. ببخشید هابیل 5 سال است که منتشر می شده دریغ از یک خط خبر؟! شما حتی خبر یک خطی توقیف هابیل را کار نکردید. گذاشتید مطمئن شوید هابیل مرده بعد سوگنامه منتشر می کنید! سوگنامه را می خواهیم چکار؟ دلمان به اندازه کافی خون هست»

حرف درستی است. ولی همان طور که اشاره شد بنده چند سال قبل از توقیف در ستایس از «هابیل» نوشتم. «فرهاد» هم به نقل از یک «عضو هیات نظارت بر مطبوعات» خبر جالبی داده است:

«دیشب یکی از اعضای هیات نظارت بر مطبوعات را دیدم. از هابیل که پرسیدم یادش نمی آمد. هر چی می گفتم یک نشریه تو همچین قطع و موضوع دفاع مقدس یادش نیامد! وقتی گفتم اصفهان. گفت آره یه نشریه محلی!! بود که دوستان می گفتند مطالب خلاف عفت داشته! تعطیلش کردیم! من مونده بودم هاج و واج! گفتم خسته نباشید!»

ما و توبه‌ی «درخشان»، آنها و توبه‌ی «نوری‌زاد»

شهاب اسفندیاری — Sat, 07 Jan 2012 07:36:38 GMT

امروز ۱۷ دی ماه است و «حسین درخشان» برای سومین سال متوالی روز تولد خود را به تنهایی در کنج زندان خواهد گذراند. سرنوشت غم‌انگیز او پس از «توبه» و «بازگشت» و نحوه‌ی «استقبال» ما از او، درست نقطه‌ی مقابل «بزم جانانه‌ای» است که در هفته‌ها و روزهای اخیر به افتخار «توبه» و «بازگشت» فردی به نام «محمد نوری‌زاد» برپاشده است. در این بزم «آنها» هرچه «گناه» و «سیاهی» و «تاریکی» در کارنامه‌ی «نوری‌زاد» بود را به کلی نادیده گرفتند. حتی «سیئات» او را هم تبدیل به «حسنات» کردند.

دسته دسته به بازدید این «تازه وارد» می‌آیند: از سلطنت‌طلب و منافق، لیبرال و کمونیست، سکولار و مذهبی و مکلاه و معمم. آن سوتر یکی اسپند دود می‌کند. یکی طاق نصرت می‌زند. یکی گوسفند قربانی می‌کند. یکی نقل و نبات پخش می‌کند. پارچه زده‌اند و «بازگشت ظفرمندانه»اش را تبریک ‌گفته‌اند. ناصحان مشفق، آداب «غنی‌سازی توبه» و ترتیب «غسل تعمید سیاسی» به او می‌آموزند. مرشدانِ طریق، راه «تقرب» هرچه بیشتر به درگاه «اپوزیسون» را نشان می‌دهند و اسرار نائل آمدن به درجات عالیه «ضد انقلاب» را بر او فاش می‌کنند. واقعا مرحبا به این همه «کرامت» و «بزرگواری»‍! احسنت به این «پرده پوشی» و صدآفرین به این «جاذبه‌ی حداکثری»! گوارای وجود این «لعبت بی‌بدیل» و این «درّ بی‌نظیر» که به چنگ آورده‌اند!

حقیقت این است که بنده‌ی نوعی هیچ‌وقت از «نوری‌زاد» و آثار ‌او خوشم نمی‌آمد. نه دیروز و نه امروز. از نظر من امثال «نوری‌زاد» حتی آن زمانی که خودشان گمان می‌کردند در حال خدمت به نظام جمهوری اسلامی هستند، حاصل کارشان در عمل غالبا به ضرر نظام و مایه‌ی بدنامی و آبروریزی بود. الان هم خیلی اتفاق خاصی نیافتاده است. این که بعضا به این قبیل افراد «اعتنا» می‌شد هم بیشتر به دلیل «کمبود امکانات» بود. واضح است که او خود محصول برخی «حمایت‌»های خاص و «روابط» ویژه بود. و چه بسا از همین نقطه هم دچار توهم گردید. در میان کودکانی که با ناز و نعمت بزرگ می‌شوند اصولا برخی عوارض شایع است. واقعا آیا اگر «نوری‌زاد» بهره‌مند از این مواهب نبود، اساسا امروز نامی داشت که کسی به نوشته‌های او اعتنا ‌کند؟ آیا جز این است که امثال او بدون این «روابط» و «حمایت‌»ها «لم یکن شیئا مذکورا»؟

بگذارید اصلا فرض را بر آن بگذاریم که کسی روزگاری مدعی دفاع از عدالت بوده و درباره‌ی محرومین و مستضعفین برنامه تلویزیونی می‌ساخته است. حال اکنون از گذشته خویش توبه کرده است و برای اصلاح امور مملکت دست به دامان «بنگاه تجاری – سیاسی رفسنجان» می‌شود. باکی نیست. بالاخره هر کس انتخابی دارد.

گیریم که کسی روزگاری منتقد روحانیون و علمایی بوده که نزدیکان آنها فعالیت تجاری و اقتصادی دارند. حال توبه کرده است و با آنها به درد و دل می‌نشیند و به آنها شکایت می‌برد. منعی نیست. بالاخره هرکس به کسی امید می بندد.

به فرض که کسی روزگاری مدعی مبارزه با رانت‌خواری‌ و ویژه‌خواری آقازاده‌ها بوده باشد. اکنون تصمیم به توبه گرفته باشد و «هم پیاله» و «همکار» آقازاده‌ای شده باشد که وجودش آکنده از رانت‌ها و مواهب حاصله از قراردادهای کلان و پرسود موسسات عمومی و دولتی با دفتر انتشاراتی‌‌اش است. چه اشکالی دارد؟ بالاخره هرکس دوستی هم‌شأن خود را می‌پسندد.

به فرض که کسی روزگاری مدعی دفاع از فقه پویا و علمای روشن‌بین و آگاه به زمان بوده است. حال توبه کرده است و از فقیهی جهت «خروج» دعوت می‌کند که اگر دنیا را آب ببرد، منطقه را انقلاب فرا گیرد و کشور در آتش فتنه‌ بسوزد، مهمترین دغدغه و مسئله ایشان نمایش یا عدم نمایش «تصویر حضرت ابالفضل (ع)» در تلویزیون و «شایعه ترویج مسیحیت در قم» است. به هر حال هرکس اولویت‌هایی دارد.

به فرض که کسی آن اندازه مورد مسامحه‌ی دستگاه قضا باشد که بتواند پانزده نامه خطاب به شخص اول مملکت منتشر کند که در آن انتقاد و اتهام و افترا به هم آمیخته شده است. در عین حال راست راست راه رود و حتی درب «دفتر بازرسی» شخص اول مملکت هم به رویش باز باشد. حال اگر این فرد باز هم حسرت و آرزوی دوران «طلایی» دستگاه قضا در «دهه شصت» را در دل داشته باشد و از رییس وقت آن یعنی جناب «موسوی اردبیلی» برای احیای آن شیوه‌ی «عدالت‌ورزی» استمداد کند، واقعا بر او حرجی نیست. بالاخره هرکس میزانی ظرفیت و درجه‌ای انصاف دارد.

اصلا به فرض که کسی «سید علی خامنه‌ای» را رها کند و نامه‌ی فدایت شوم برای «شیخ یوسف صانعی» بنویسد. چه جای گله و شکایت؟ بالاخره هرکس سلیقه‌ای دارد و هر زلیخایی «یوسف»ی.

آنچه در این میان مایه‌ی تعجب و شگفتی است، اینکه چرا هیچ‌کس نمی‌پرسد که مگر «زشتی»‌ها و «تاریکی»‌ها در کارنامه‌ی این حکومت، چیزی جز حاصل جمع «زشتی‌ها» و «تاریکی‌ها» در کارنامه‌ی امثال «نوری‌زاد» است؟ آدم‌های این حکومت که از مریخ نیامده اند. ایشان که در راستای اصلاح همه امور مملکت رهنمود می‌دهند و از صدر و ذیل و زمین و زمان انتقاد می‌کنند، چرا قدری از «سیاهی»ها و «تاریکی»ها در کارنامه خود نمی‌گویند؟ چرا افشاگری را از خود آغاز نمی‌کنند؟ اینکه فهرستی از معایب و اشکالات و مفاسد موجود را تهیه کرده و بخواهند موضع حق به جانب گرفته و به جای مقامات از ملت عذرخواهی کنند که نمایشی فریبکارانه بیش نیست. صرفا نوعی رد گم کنی است. «نوری‌زاد» اگر قصد اصلاح دارد بهتر است از خود شروع کند. مگر علیه «فربگان» نمی‌نویسد و از «رانت‌خواری» شکایت نمی‌کند؟ لااقل از یک نمونه‌ی مربوط به خود شروع کند. مثلا توضیح ‌دهد که چگونه توانست برای اولین بار در تاریخ تلویزیون ایران یک به اصطلاح «سریال تاریخی» را با پولی که معلوم نبود از کجا آمده شخصا بسازد و بعد به مبلغی گزاف به تلویزیون بفروشد؟ مگر «رانت» شاخ و دم دارد؟ و از آنجا که یکی از شروط توبه آن است که «گوشت‌»های حاصله آب شود، طبعا ایشان باید سریعا نسبت به بازگردان اموال و املاکی که از طریق این «رانت‌ها» بدست آورده‌ اقدام ‌کند. اصلا اگر این حکومت حقیقتا آن اندازه «سیاه» است که او در نوشته‌ها و نامه‌هایش ادعا می‌کند، آیا خوردن اموالی که از طریق روابط خاص با صاحب قدرتان در این حکومت بدست آمده جایز است؟

«توبه»‌ی نوری‌زاد و خود او فی‌نفسه آنقدر اهمیت ندارد که موضوع اصلی این نوشته باشند. آنچه توجه به این «مثال» را در اینجا ضروری کرد، نحوه استقبال و پذیرفته شدن او در اردوگاهی است که تا چندی قبل ظاهرا در ستیز با آن بود. همان‌گونه که در ابتدای این نوشته اشاره شد، «بزمی مجلل» و «جشنی مفصل» برایش ترتیب داده‌اند. روی‌ها همه گشاده و آغوش‌ها همه گشوده است. او را بر صدر نشانده‌اند و همه‌‌ی صفحه‌ها و تریبون‌ها را در اختیارش گذاشته‌اند. حتی بعضا به سازی که او می‌زند «حرکات موزون» انجام می‌دهند.

نقطه‌ی مقابل او جوانی است که چند سال قبل، از خیل لشکریان جبهه‌ی مقابل به سوی این خیمه آمد. در حالی که تیرهای دشمنان بر او نازل بود. برخی به دلیل سوابقش، در قصد و نیت او تردید کردند. اما با کمی دقت می‌شد در او نشانه های «صدق» را دید. صاحب این قلم و جمعی دیگر همان زمان بر این باور بودیم که باید به او فرصت داد تا در میدان سهمگین نبرد، حقیقت و ماهیت این «بازگشت» را آشکار نماید. این فرصت اما از او دریغ شد. اکنون بالغ بر ٣ سال است که او در کنج زندان است.

جوانی که از او سخن می گوییم در خانواده ای اصیل و با گرایش های مذهبی و انقلابی زاده شد. عموی او از شهدای انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی بود. اذان را در گوش او شهید بهشتی خوانده بود و خطبه ی عقد او را حضرت آیت الله خامنه‌ای خوانده بودند. در جوانی اهل هیأت و مسجد بود و همچون بسیاری از هم نسلان ما مرید شهید آوینی. جوانی باهوش و آشنا به فناوری های رسانه ای جدید و نیز اهل قلم بود. امواج دوم خرداد، او را با خود برد. عاقبت جلای وطن کرد و از اصل خود دور افتاد. در آن سالهای دوری، مدتی از قلم و دانش فنی خود به ناحق و در راه باطل استفاده کرد. از سرِ بلندپروازی و ماجراجویی به سفرهایی رفت که نباید.

اما از چند سال قبل، به تدریج نشانه هایی از تغییر دیدگاه ها و مواضع در او مشاهده شد. در غرب به دانشگاه رفته بود و با افکار روشنفکران ضد استعماری و ضد امپریالیسم آشنا شده بود. آلودگی‌های مالی و وابستگی‌ برخی مدعیان روشنفکری و اصلاح طلبی به محافل قدرت غربی را از نزدیک مشاهده کرده بود. رفته رفته کارش به جدال قلمی و ستیز رسانه‌ای با اپوزیسیون خارج‌نشین کشید. اطلاعات مهمی از وابستگی های آنها را افشا کرد. به دلیل این اقدامات به شدت مورد حمله‌ی قرار گرفت. علیه او به دادگاههای غربی شکایت کردند و برخی رسانه‌هایی که او راه اندازی کرده بود را مسدود کردند. برای تخریب شخصیت او و جلوگیری از بازگشت او، تهمت‌ها و دروغ‌های بسیار علیه او نشر دادند. افرادی که خود جیره‌خوار بیگانگان بودند، ادعا کردند که این جوان را صهیونیست‌ها استخدام کرده‌اند برای جاسوسی در ایران! و افسوس که برخی در ایران در دام این حیله افتادند.

در حالی که برخی دیپلمات‌های ما خجالت می‌کشند در خارج از کشور از امام خمینی و انقلاب سخن بگویند، او با ادبیاتی متفاوت به دفاع از انقلاب اسلامی پرداخت و امام خمینی را «قهرمان خود» معرفی کرد. با توجه به تسلطش به زبان، در رسانه‌های غربی از مواضع سیاسی نظام جمهوری اسلامی، خصوصا در ماجرای پرونده‌ی هسته‌ای، دفاع می‌کرد. در وبلاگ خود نیز رسما به خطاها و لغزش‌هایی که در گذشته داشت اذعان کرد. گفت که قصد بازگشت به کشور دارد و آماده است که به خاطر برخی اعمال گذشته اش در محاکم جمهوری اسلامی هم محاکمه و مجازات شود.

در حالی که بسیاری از سیاسیون حرفه‌ای و فعالین فتنه‌های پس از انتخابات با ابراز ندامتی صوری و اعترافی نمایشی آزاد شدند، این جوان هنوز در زندان است. و شگفت اینجا است که او اعترافاتش را نه در زندان، که در فضای خارج از کشور بیان کرده بود. او با هزار امید و انگیزه آمده بود و حاضر به هرگونه خدمتی در راستای مواضع و عقاید تازه خودش هم بود. استعداد و قابلیت‌هایی داشت که در این سه سال در کنج زندان به هدر رفت. و راستی مگر بنا بود چه کند؟ چه می‌توانست بکند؟ کاری علنی‌تر و آشکارتر از کار رسانه وجود دارد؟ ساده‌تر از کنترل خروجی یک فعال رسانه‌ای کنترلی هست؟ چرا به او فرصت داده نشد؟ چرا قدر او دانسته نشد؟

صاحب این قلم به اتفاق تنی چند از فعالین فرهنگی، دانشگاهی و رسانه‌ای، چندی قبل نامه‌ای به محضر رهبر معظم انقلاب نوشتیم و ضمن بیان دیدگاه خود درباره سوابق «حسین درخشان» و وضعیت او، درخواست کردیم که او مشمول رأفت و رحمت اسلامی قرار گیرد. بر اساس شنیده‌ها معظم له در پی این نامه دستوری جهت بررسی صادر فرموده‌اند. این خبر ما را امیدوار کرد. چشم به راه اعیاد ربیع الاول هستیم.

--------------------------------------------------------------

بازتاب و واکنش:

- ما و توبه‌ی «درخشان»، آنها و توبه‌ی «نوری‌زاد». سایت الف. (با حذف یک پاراگراف).

- توهین به مرجعیت برای تطهیر تائب. سایت «روات حدیث». (واکنشی به همان پاراگرافی که «الف» بعدا حذف کرد.)

- مسائلشان یک مسائل دیگر است. وبلاگ آرمانشهر. (واکنشی به مطلب سایت «روات حدیث»)

- آیا حسین درخشان عفو می‌شود؟!، سایت «تریبون مستضعفین».

- مورد عجیب حسین درخشان. وبلاگ «زمانه».

- بررسی درخواست عفو حسین درخشان. روزنامه «روزگار».

- دفاع جانانه الف از حسین درخشان: او را آزاد کنید. سایت «خودنویس».

- الف: رهبر درخواست عفو حسین درخشان را بررسی می کند. سایت «دیگربان».

جغرافیای علوم انسانی؛ از «رم» تا «قم»

شهاب اسفندیاری — Wed, 19 Oct 2011 16:03:00 GMT

دوست فاضل و گرامی‌ام «محسن حسام مظاهری» لطف کرد و نظرم درباره‌ی مقاله‌ی اخیرش «علوم انسانی قمی» را جویا شد. نوشته‌ی زیر بنا بود کامنتی باشد ذیل مقاله‌ی ایشان که به دلایلی از جمله طولانی شدن آنرا اینجا می‌گذارم. از آنجا که مقاله‌ی «علوم انسانی قمی» در امتداد مقاله‌‌ای با عنوان «مار ماهی» است که جناب مظاهری چندی قبل نوشته بودند، مفید دیدم که ابتدا حاشیه‌ی خودم بر مقاله‌ی پیشین ایشان را اینجا بیاورم و سپس به مقاله‌ی دوم بپردازم. برای آنها که احیانا فرصت خواندن دو مقاله فوق را نیافته‌اند اجمالا عرض کنم که مقاله‌ی «مار ماهی» در نقد - و در واقع ذمّ - پدیده‌ی «حجت الاسلام دکتر»ها نوشته شده بود و مقاله‌ی اخیر نیز در نقد - و در واقع ذمّ - آن چیزی است که ایشان «علوم انسانی قمی» ‌نامیده‌اند.

-----------------------------------

الف – درباره‌‌ی مقاله‌ی «مار ماهی»

سلام برادر،

با اغلب جزئیات انبوه و کمی پراکنده‌ی این نوشته مشکلی ندارم. البته ادبیات‌تان گاهی بی جهت رنگ «توهین» و «تحقیر» یافته است که بخشی از مخاطب اصلی آن یعنی «حجت‌الاسلام دکتر»ها را می‌تاراند. چه نیاز که همان ابتدا آن‌ها را به تلویح «منافق» بخوانی؟ استفاده از فلان «فونت» در «پاور پوینت» چه ایرادی دارد؟ بماند که «اینجا» در برخی محیط‌های دانشگاهی استفاده از پاور پوینت جنبه‌ی «بی‌کلاسی» و «تازه‌کاری» و «وابستگی‌ به جریان اصلی» را پیدا کرده است.

اما نکاتی هم در باب کلیت بحث و نتیجه‌ای که خواسته‌اید بگیرید دارم.

۱- می‌پذیرم ‌که حوزه و دانشگاه به لحاظ تاریخی دو «هویت» جداگانه یافته‌اند. اما آیا این دو هویت ذاتی و ثابت و ابدی و ازلی است؟
۲- این‌که حکم کنیم این دو هویت «باید» جدا بمانند بر چه اساسی است؟ آیا این دلیل که یک نفر وقت نمی‌کند در هر دو عرصه «مجتهد» شود کافی است؟ مگر کارکرد حوزه و دانشگاه صرفا این است که «مجتهد» تولید کنند؟
۳- آیا می‌توان برای یک «تیپ» از روحانیت به صرف این ادعا که آن تیپ «اصیل‌تر» است فضیلت و ارزش قائل شد؟ چه کسی معیار این قضاوت است؟
۴- گمان نمی‌کنید یک مشکل عظیم‌تر و پیچیده‌تر اجتماعی به نام «مدرک‌گرایی» را به حدود موضوع «حجت‌الاسلام‌دکتر»ها فروکاسته‌اید؟
۵- آیا وضعیت و آمار تولید علم در میان اساتید علوم انسانی در دانشگاه‌ها آن اندازه درخشان هست که صرف پایین بودن تولید علم توسط «حجت‌الاسلام دکتر»ها را دلیل بر عدم مطلوبیت این گروه بدانیم؟
۶- پدید آمدن حوزه‌های «بینا-رشته‌ای» که برخی عرصه‌های علمی بسیار غریبه همچون مهندسی و هنر را با نگاه به نیازها و کارکردهای جدید پیوند داده است آیا نمی‌تواند مبنایی برای برقراری پیوندهای علمی میان حوزه و دانشگاه باشد؟ طبعا می‌دانید که کسانی که در حوزه‌های «بینا-رشته‌ای» تحصیل می‌کنند هرگز «مجتهد» هر دو عرصه نیستند. آنها بخشی از متون این حوزه و بخشی از متون آن حوزه را با هدف و غایت خاصی می‌خوانند.

ضمنا چون به شهید مطهری اشاره داشتید این دو جمله از ایشان هم بد نیست در خاتمه ذکر کنم:
«هر علمی که به حال اسلام و مسلمین نافع است و برای آنها لازم است‏ آن را باید از علوم دینی شمرد ، و اگر کسی خلوص نیت داشته باشد و برای خدمت به اسلام و مسلمین آن علم را تحصیل کند ، مشمول اجر و ثوابهائی که در تحصیل علم گفته شده هست» (ده گفتار - ص ۱۷۱).

«حوزه های علمیه ما اگر از محدودیتهای مصنوعی که خود برای خود به وجود آورده اند خارج گردند و با استفاده از پیشرفت علوم انسانی جدید به احیاء فرهنگ کهن خود و آراستن و پیراستن آن بپردازند و آنرا تکمیل نمایند و به‏ پیش سوق دهند (که آمادگی تکامل و پیشروی دارد) می‏توانند از این انزوای‏ حقارت آمیز علمی خارج شوند و کالاهای فرهنگی خود را در زمینه های مختلف‏ معنوی، فلسفی، اخلاقی، حقوقی، روانی، اجتماعی، تاریخی با کمال افتخار وسربلندی به جهان دانش عرضه نمایند» (پیرامون جمهوری اسلامی ص ۳۳).

ب – درباره‌ی مقاله‌ی «علوم انسانی قمی»

سلام دوست عزیز،

این مقاله‌، یک حسن بزرگ دارد و آن برجسته نمودن نسبت «دانش» و «جغرافیا» است. این پرسش که محیط و مکان و جغرافیای تولید معرفت چه تأثیراتی بر خود آن معرفت می‌تواند داشته باشد از مباحثی است که امروزه مورد توجه برخی اندیشمندان، خصوصا پست‌مدرن‌ها و فمینست‌ها، قرار گرفته است. اما متاسفانه در نوشته‌ی شما نسبت «جغرافیا» و «معرفت» تنها در مورد آنچه که «علوم انسانی قمی» نام نهاده‌ای، مورد تاکید قرار گرفته است و در مورد سایر علوم، از جمله «علوم انسانی رُمی»! به گونه‌ای سخن گفته شده که گویی آنها «لا مکان» و «جهانشمول» هستند.

از جهت محتوا نیز این نوشته، به طرز غریبی، مبتلا به اغلب همان «ویژگی‌ها و اشکالات»ی است که شما بر برساخته‌ی «علوم انسانی قمی» بار کرده‌اید. و راستی عجیب نیست که پژوهشگری «بی‌موضع» در بررسی پدیده‌ای اجتماعی «ویژگی‌ها» و «اشکالات» را یک جا دسته‌بندی کند؟

راستش من به دلیل دوری جغرافیایی بیشتر به دنبال درک «کانتکس» این نوشته بودم و دریافتن مرجع ضمیر «آنچه این روز‌ها در محیط‌های دانشگاهی علوم انسانی می‌گذرد». کامنت همسر گرامی‌تان بر نقد جناب دیانی، موضوع را برایم روشن کرد. جسارتا، اگر به شما برنمی‌خورد اجازه بدهید با استفاده از ادبیات خودتان در این مقاله حرفم را صریح‌تر بیان کنم:

ای کاش بجای استفاده‌ی «سطحی» و «ساده‌انگارانه» از علوم انسانی جهت ارائه‌ی مطالعه‌ای شتابزده و «کنکوری» از «علوم انسانی قمی» که «معطوف به رد آن» است، و نیز بجای نوشتن متنی مطول (کمیت گرا) که در «شرایطی خاص» و بنا به ضرورت هایی «سیاسی و حتا اعتقادی» نوشته شده است؛ یک یادداشت یا بیانیه کوتاه در تجلیل از استاد راهنمای خویش یا اساتید مورد علاقه‌تان می‌نوشتید و بازنشسته شدن و یا قطع همکاری آنها را محکوم می‌کردید و عدم شایستگی افراد جایگزین را فریاد می‌زدید. در این صورت شاید ما هم ‌بیانیه‌ی شما را امضا می‌کردیم. نیازی به این همه آسمان و ریسمان نبود.

و اما چند نکته:

۱- نوشته‌اید «علوم انسانی قمی اساسا یک پدیده خاص،محصول شرایطی خاص، و زاییده‌ی نیازها و ضرورت‌هایی غیرعلمی (؟!) و عمدتا سیاسی و حتا اعتقادی است» است. اولا «ضرورت غیرعلمی» یعنی چه؟ ثانیا چه اشکالی دارد که یک «ضرورت غیرعلمی» منجر به شکل‌گیری یک معرفت یا دانش یا رشته یا شاخه‌ی «علمی» بشود؟ ثالثا مگر این جمله شما درباره بسیاری از علوم دیگر صدق نمی‌کند؟ مگر «جامعه شناسی» در «خلأ» زاییده شد؟ مگر «مطالعات فرهنگی» محصول شرایطی خاص و زاییده نیازها و ضرورت هایی سیاسی نبود؟

۲- حتی اگر توصیف شما را بپذیریم به نظرم شرافت اخلاقی «علوم انسانی قمی» بر «علوم انسانی تهرانی» در این است که «ایدئولوژی» و «سیاست» و «جغرافیا» و «موضع»اش را پنهان نمی‌کند. اگر این موارد به دلیل خوف قدرت و حکومت پنهان می‌شد قابل درک بود. اما متاسفانه گاه این موارد تنها به این دلیل پنهان می‌شود که حاملان این علوم نقش «بی‌طرف» و «بی‌موضع» را ایفا کنند. بدین ترتیب می‌توانند مخالفان خودشان را نه مخالف فلان موضع سیاسی و ایدئولوژیک بلکه «مخالف علم» و «دشمن علوم انسانی» معرفی کنند. بازیگری در چنین نمایشی به نظرم غیراخلاقی است. ولو آن که اشک دانشجویان و مخاطبان آن نمایش هم درآمده باشد. طبعا این سخن بدین معنا نیست که حذف اساتید «باسواد» و «به روز» از دانشگاه به صرف دلایل سیاسی را عملی «اخلاقی»، «مطلوب» و حتی «مفید» به حال نظام است. من چند سال پیش در مطلبی با عنوان «برکات آزادی بیان اندیشه» در این خصوص نوشته‌ام.

۳- یک تصویر نسبتا رومانتیک و انتزاعی از پدیده‌ای به نام «پژوهشگر علوم انسانی» در نوشته‌های شما محسوس است. این پدیده موجودی است «بی موضع»، «بی مرز»، «بی‌زبان و بی‌لهجه»، «بی‌هویت»، فاقد هرگونه «اعتقاد» و عاری از هرگونه گرایش «سیاسی» که از «افق اعلا» به مدد تلسکوپ «متدولوژی» جنبنده‌های ریز زیر پای خود را مشاهده می‌کندو بعضا برای آنها با بلندگو احکامی صادر می‌کند. . واقعا تصور می‌کنید یک پژوهشگر قادر است صبح که به محل کار می رود مواضع، هویت‌ها، اعتقادات، و گرایش‌های سیاسی‌اش را دم درب آویزان کرده و با روپوشی سفید و خالی از هرگونه تعین و هویت به کار علمی و پژوهشی‌ بپردازد؟

۴- عالی‌ترین و ناب‌ترین و عمیق‌ترین «علوم انسانی»، به نظر بنده‌، آن دسته از علوم انسانی هستند که اصلِ علوم انسانی را به چالش می‌کشند و مورد پرسش قرار دهند و ادعاهای گزاف آن را رد می‌کنند. ای‌کاش «علوم انسانی قمی» ما چنین ظرفیتی داشت. فعلا آنچه من می‌بینم و در توصیف شما هم به نوعی می‌شود دید، بیشتر بسط همان علوم انسانی موجود است. که البته به عنوان مقدمه خوب و بلکه ضروری است.

۵- بد نبود بودجه‌ای که دولت جمهوری اسلامی در سی سال گذشته در دهها دانشگاه سراسر کشور خرج صدها دانشکده و گروه علوم انسانی و هزاران استاد علوم انسانی و صدها هزار دانشجوی علوم انسانی کرده و می کند را هم محاسبه می کردید و با مجموع بودجه چند مؤسسه‌ى علوم انسانی در قم مقایسه می کردید.

۶- خیلی مایلم بدانم حوزه علمیه قم ایدآل مد نظر شما چه شکلی است؟ از وجود موسسات پژوهشی جدید و منظم، با کتاب ها و مجلات متنوع، ساختمان های تمیز و مرتب که مجهز به کامپیوتر و متصل به اینترنت هستند، و نیز از تحصیل و تدریس «علوم انسانی غربی» در آن جا که خوش‌تان نمی‌آید. ظاهرا این چیزها تنها شایسته‌ی اساتید و دانشجویان «علوم انسانی تهرانی» است. اهل نوستالژی روستا و خاک و خل و گاو و گوسفند و کاه‌گل و چراغ گردسوز و این چیزها هم که نیستید؟ نکند نوستالژی وضعیت حوزه های علمیه قبل از انقلاب را دارید؟ آن حوزه هایی که – صرف از نظر موارد استثنا - تقریبا هیچ ربطی به تحولات جامعه‌ی پیرامون خود نداشتند، چه رسد به تحولات دنیا؟ آن حوزه‌هایی که کاسه‌ی فرزند خمینی را آب می‌کشیدند و مطهری‌ها و بهشتی‌ها را فراری می‌دادند؟ در واقع می‌خواهم بدانم آیا کاملا به ابعاد نتایج عملی نوشته‌ی خویش وقوف دارید؟

۷- مقدمه‌ی تاریخی شما به نظرم ناقص و غیر دقیق است. اولا ماجرای مجادلات «علوم انسانی» و «نهاد دین» به دهه ۷۰ باز نمی‌گردد. حتی به آن یکی دو مورد در دهه ۴۰ و ۵۰ هم باز نمی‌گردد. این جدال را از هنگام ورود علوم و اندیشه های جدید از اروپا به ایران و در مبارزات دوران مشروطه هم می‌توان دید. ثانیا، انتشار سلسله مقالات «قبض و بسط» دکتر سروش در سال ۱۳۶۷ در کیهان فرهنگی شروع شد. ایشان تا سالها بعد، همچون برخی علمای قم، برنامه ثابت هفتگی در رادیو سراسری جمهوری اسلامی داشت، عضو هیات امنای بنیاد دایره المعارف اسلامی بود و در جلسات با رهبر انقلاب شرکت می‌کرد. شخصا از یکی از مدیران وقت رادیو شنیدم که از آیت الله خامنه‌ای در مورد ادامه برنامه دکتر سروش سوال شده بود. گفته بودند: (نقل به مضمون) «این مقالات «قبض و بسط» ایشان ربطی به دین ندارد ولی مباحث ایشان در رادیو مفید است و مانعی ندارد ادامه یابد.» درگیری‌های عمومی سروش با برخی علمای قم و حملات برخی نیروها به جلسات او پس از سخنرانی‌اش با عنوان «انتظارات دانشگاه از حوزه» در اصفهان در سال ۱۳۷۳ آغاز شد. اتفاقا او در این سخنرانی بحثی از فقه و کلام و قبض و بسط بیان نکرده بود، بلکه «شبهاتی» درباره‌ی حوزه و علما و کتاب‌هایی مانند «مفاتیح الجنان» مطرح کرد. فتأمل!

۸- حیرت‌انگیز‌ترین گزاره‌ی نوشته‌ی شما، به نظر من، آخرین جمله در پی‌نوشت‌ها بود. یعنی چی که «جای علوم انسانی ... در قم نیست»؟! تصور کنید یک نفر در ملأ عام بگوید «جای فیزیک در یاسوج نیست»! عقلا چگونه به او نگاه خواهند کرد؟ اصلا چه کسی صلاحیت دارد چنین احکامی صادر کند؟ مردم قم و یاسوج طی یک رفراندوم محلی؟ شاید. یک مرجعِ تقلیدِ نگرانِ وقت و عاقبت طلاب؟ ممکن است. اما خارج از این دو مقام، شنیدن چنین گزاره‌ای آدم را یاد اریستوکرات‌ها و سکسیست‌ها و ریسیست‌ها می‌اندازد. یاد نظام‌های اشرافی و طبقاتی که در آنها علوم منحصر به طبقات خاصی بود و برخی طبقات از آن محروم بودند. یاد روشنفکران مردسالار عهد روشنگری اروپا مثل «ژان ژاک روسو» که زن‌ها را لایق برخی علوم نمی‌دانستند و تنها آموزش خانه‌داری و تربیت فرزند را برای آنها کافی می‌دانستند. یاد نژادپرستانی که معتقد بودند خدا سفیدپوستان را برای برخی کارها آفریده و سیاهپوستان را برای برخی کارهای دیگر و لذا سیاهپوستان لازم نیست علم و دانش بیاموزند.

۹- به نظرم یکی از ریشه های مشکل این است که هنگام مواجهه با برخی مسئله‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در زندگی و کار روزمره، احساس می‌کنیم که لزوما باید یک تئوری عظیم و مخوف و پیچیده و یک «ابر روایت» کلان برای توضیح آن ارائه کنیم که همه مسائل مشابه در اقصی نقاط عالم از آدم تا قائم (عج) را بشود با آن توضیح داد. این حال غالب در علوم انسانی قدیم بود. زمانه عوض شده است، برادر.

۱۰- روزگار غریبی است. آن نویسنده‌ی مسلمان و انقلابی و حتی مدعی «آنارشیسم عمیق»، که مایه‌ی افتخار نسل سوم انقلاب است، برای کوبیدن «اقتصاد نفتی» و «مدیریت دولتی» کتابچه‌ای می‌نویسد و خواسته یا ناخواسته، با آمیختن رطب و یابس، آن چنان از منحط‌ترین شکل محافظه‌کاری و سرمایه‌داری (نئولیبرالیسم) تمجید و تجلیل می‌کند که «میلتون فریدمن» اگر از گور بر می‌خواست انگشت به دهان می‌ماند و معترض می‌شد که: «دیگر نه اینقدر»! و محسن حسام مظاهری عزیز، که از او طراوت و شالوده‌شکنی و نو در انداختن انتظار می‌رود، حرف‌هایی می‌زند که پیرِ جامعه‌شناسان منجمد در قرون ماضی، چند دهه قبل می‌زدند. مگر او معتقد نیست که «هر چیز باید سر جای خودش باشد»؟ مگر بر تارک وبلاگ‌اش ننوشته «رحم الله من عرف قدره»؟

ببخشید اگر لحنم تند بود. به گمانم قبلا آنقدر در مدح شما و نیز در نقد «فرهنگ علمایی» نوشته‌ام که این حرف‌هایم خدای ناکرده حمل بر حب و بغض، یا غرض و سوء نیت نشود.

به امید دیدار

درباره‌ی شیعیان هاوانا

شهاب اسفندیاری — Thu, 08 Sep 2011 12:07:06 GMT

الان که این مطلب را می نویسم، سوار بر هواپیما هستم در فرودگاه هاوانا (کوبا) و عازم کشوری دیگر. هواپیمای بویینگ 747 ایران ایر که یک هیات بلند پایه ایرانی را دیروز به کوبا آورد در فرودگاه دیده می شود. البته سفر غیر رسمی ما به این سفر رسمی ربطی ندارد. توفیق دست داده تا به همراه یک روحانیِ آرژانتینیِ لبنانی الاصلِ ساکن قم، سفری به چند کشور منطقه آمریکای لاتین داشته باشم. سفری که تجربه ها و آموخته های بسیار به همراه داشت و امیدوارم بعدها بتوانم بخشی از این دریافت ها را منعکس و منتقل کنم.

در اقامت چند روزه در کوبا، در مرکز اسلامی شیعیان این کشور حضور یافتیم. البته استفاده از واژه ی پر طمطراق «مرکز» برای توصیف آن خانه ی محقر و ساده که در یکی از محروه ترین مناطق شهر هاوانا واقع است، خیلی اغراق آمیز است. خصوصا که بدانیم درباره ی خانه ای در یکی از محروم ترین مناطق از پایتخت کشوری صحبت می کنیم که متوسط حقوق ماهانه در آن شانزده دلار است. اما در این خانه ی محقر و در این منطقه ی محروم، زنان و مردانی را می بینی که خورشیدهای تابان ایمان و کوه های استوار یقین اند و به ذکر الله و توسل به اهل بیت عصمت و طهارت (ع) مشغولند. این خانه همان خانه ای است که «اذن الله أن یرفع و یذکر فیها اسم الله». عظمت این خانه ی محقر تا بدانجا است که گویی همه ی مرزهای زمان و مکان و فرهنگ در آستانه ی آن فرو می ریزد. انگار نه انگار که آن رسولی – صلوات الله علیه - که این مؤمنین و مؤمنات پیامش را به گوش جان شنیده اند هزار و چهارصد ساله پیش مبعوث شده بود. انگار نه انگار که خانه ی اهل بیت او در مدینه النبی، پانزده هزار کیلومتر با این خانه ی محبان اهل بیت در هاوانا فاصله دارد. و انگار نه انگار که این بزرگترین جزیره ی منطقه ی کارائیب، شصت سال (1898 تا 1959) تحت سیطره مطلق فرهنگ آمریکایی بوده است و پنجاه سال (1959 تا کنون)، در سلطه ی مطلق کمونیسم. پرچم حرم امام رضا (ع) همه ی این مرزها و فاصله ها را درنوردیده و اکنون در کنار پرچم کوبا زینب بخش دیوار این خانه شده است. تصویر خمینی کبیر – احیاگر اسلام و مکتب اهل بیت (ع) هم البته اینجا است. و چرا نباشد، که اوست کلید فهم این تقارن ها و پیوندهای زمانی و مکانی و فرهنگی.

در این خانه شخصیت هایی می بینی که تجسم مسلمانان صدر اسلام و اصحاب رسول الله (ص) هستند. در اوج فقر و محرومیت چنان از جان و مال و زندگی خود در راه اسلام مایه گذاشته اند که حیرت انگیز است. و البته برای ما متنعمان فرهنگ و جامعه ی اسلامی مشاهده ایمان و اخلاص این مومنان حقا مایه ی شرمساری است. «عبد الولی» یک جوان سیاه پوست کوبایی است که در دانشگاه هاوانا دانشجوی دکترای ریاضی است. او چند سال قبل به دین اسلام گرویده و شیعه شده است. آن اوایل برای رفت و آمد به آن مرکز شیعیان و شرکت در دعای کمیل به علت دوره راه مجبور بوده شش اتوبوس عوض کند و چهار ساعت در مسیر باشد. یکی دیگر از این شیعیان «معصومه» نام دارد. او پس از خواندن کتابی درباره حضرت فاطمه ی معصومه (س) عاشق ایشان شده و مسلمان می شود و نام ایشان را برمی گزیند. هنگامی که این زن ایمان می آورد، تعداد کل شیعیان کوبا از عدد انگشتان یک دست بیشتر نبوده است. آنها جایی برای دعا و نماز و عبادت نداشته اند. «معصومه» از مال دنیا تنها یک خانه داشته است با دو اتاق. او یکی از این دو اتاق را در راه اسلام می بخشد و اینگونه اولین «مرکز» شیعیان کوبا تاسیس می شود. از برکت آن اتاق، و با همت همان روحانی آرژانتینی که در سالهای متوالی در مناسبتهای مذهبی همچون ماه رمضان به این کشور سفر کرده، امروز تعداد شیعیان کوبایی به حدود سی و پنج نفر رسیده است. حتی یکی از آنها اکنون در حوزه علمیه قم مشغول به تحصیل است.

به مرور زمان و با کمک «مجمع جهانی اهل بیت (ص)» اکنون آن اتاق کوچک به خانه ای تبدیل شده است و «موسسه شرق» در قم - که امر تبلیغ در حوزه آمریکای لاتین را بر عهده دارد - در ماه مبارک امسال یک روحانی ایرانی آشنا به زبان اسپانبولی را جهت تبلیغ به این کشور اعزام کرده است. اما هنوز فقر و محرومیت در این خانه محسوس است. تا بدانجا که لیوان های یک بار مصرف را هم می شویند و دوباره استفاده می کنند. کامپیوتر کهنه ی مرکز را روی زمین گذاشته اند و چهارزانو می نشینند تا از آن استفاده کنند. سرویس بهداشتی و شیرهای آب در دستشویی و آشپزخانه آنقدر کهنه و قدیمی است که تقریبا پوسیده است. به دلیل محدودیت واردات و گرانی، امکان تهیه بسیاری از وسایل ابتدایی مورد نیاز مثل جوهر پرینتر را هم ندارند. و مایه تاسف آن که ظاهرا وقتی امکانات و یا کتاب هایی توسط «موسسه شرق» و دیگر مراکز اسلامی در آمریکای لاتین به آدرس سفارت جمهوری اسلامی ایران در هاوانا فرستاده می شود تا تحویل شیعیان کوبا گردد، سفارت ایران همکاری نمی کند. به همین دلیل ما و آن روحانی آرژانتینی مجبور شدیم – و در واقع مفتخر شدیم – که چند کارتن کتاب و یک دستگاه پروژکتور و پرده را همراه با بار شخصی خود با هواپیما به کوبا بیاوریم. و البته در فرودگاه هاوانا این جعبه ها از دید ماموران گمرک و ماموران امنیتی پنهان نماند و کلیه کارتن ها را بازرسی کردند و مفصل پرس و جو می کنند از مبدا و مقصد کتابها و وسایل. آری، دهها و صدها نفر در سفارتخانه های ایران در آمریکای لاتین صبح تا غروب «مشغول خدمت» هستند، آنوقت نهادهای مذهبی ما مجبورند کارتن های کتاب و امکانات اولیه تبلیغی را بر دوش یک روحانی آرژانتینی برای شیعیان کوبا بفرستند.

ظاهرا سفیر فعلی ایران در کوبا، بر خلاف سفیر قبلی، تاکنون در مرکز شیعیان هاوانا حضور نیافته و حمایتی از ایشان نکرده است. احتمالا در شان ایشان نیست که به محله های فقیر هاوانا سر بزنند و با معدود شیعیان این کشور حشر و نشر داشته و از وضع آنها مطلع شوند. اما از قضای روزگار سفر ما به کوبا همزمان شد با سفر یک «هیات بلند پایه» از ایران به ریاست معاون اول رییس جمهور و با حضور تعدادی از وزرا. ظاهرا حدود یکصد نفر در این هیات حضور دارند. با خودم می اندیشم آیا کسی از این صد نفر به مرکز شیعیان خواهد رفت؟ آیا کسی از حال شیعیان خواهد پرسید؟ آیا کسی سراغی از «معصومه» و «عبد الولی» خواهد گرفت؟ آیا در مذاکرات رسمی مجوز ساخت مسجدی برای شیعیان درخواست خواهد شد؟

امیدوارم این نوشته تا قبل از خروج آقای رحیمی از کوبا به دست ایشان برسد.

---------------------------------------

پ.ن:

نسخه اولیه این یادداشت امروز در روزنامه کیهان به چاپ رسید. داستان انتشار آن نیز خالی از لطف نیست. من در فرودگاه هاوانا و سوار بر هواپیما نوشتن این مطلب را شروع کردم. وقتی هواپیما فرود آمد، در فرودگاه پاناما آنلاین شدم. می خواستم مطلب را برای برخی سایت ها بفرستم اما دوستی که در آلمان دانشجو است و آشنایی در روزنامه کیهان دارد را در اسکایپ آنلاین دیدم. ماجرا را برای او تعریف کردم و این که این مطلب فوری است. ساعت حدود 10 صبح به وقت پاناما بود و حدود 5 بعد از ظهر به وقت آلمان و حدود 8 شب به وقت ایران. آنطور که بعد شنیدم ظاهرا صفحه 2 کیهان آن زمان بسته شده بود و به خاطر این مطلب صفحه بندی را تغییر می دهند. توقف ترانزیتی ما در پاناما کوتاه بود و دوباره سوار بر هواپیما عازم کشوری دیگر شدیم. به محض رسیدن دوباره ایمیلم را چک کردم. به وقت ایران ساعت حدود 2 نیمه شب بود. دوستم در آلمان لینک مطلب در سایت کیهان را فرستاده بود. در واقع چون سایت کیهان نیمه شب به روز می شود، من می توانستم در این سوی دنیا نوشته ای که دو سه ساعت قبل نوشته بودم را در روزنامه ی فردا صبح ایران بخوانم!

نقدی دیگر بر مقاله‌ی «فرهنگ علمایی ...»

شهاب اسفندیاری — Fri, 15 Jul 2011 11:50:00 GMT

اشاره:

متن زیر نقدی است بر مقاله‌ی «فرهنگ علمایی و سیاست حجاب در ایران» که در مجله‌ی «هابیل» (شماره ۵، خرداد و تیر ۱۳۹۰) منتشر شده است. نویسنده در جای‌جای نوشته‌‌ی خود مقاله‌ی بنده را به «آشفتگی» متهم کرده‌اند. قضاوت در مورد این که کدام متن «آشفته» است را به خوانندگان گرامی وامی‌گذارم. البته جالب است که ایشان پس از انبوهی انتقاد و اتهام و نیز استفاده از لحن تحقیر و تمسخر، در انتهای مطلب خود نوشته‌اند: «جنس مقاله طوری نیست که بشود ردش کرد ‌یا ایرادی به بخشی از محتوایش وارد کرد»!

* * *

مغالطه، تفسیر به رأی و برخورد غیرعلمی‌ و غیرفنی با مسأله‌ی حجاب

آرش سالاری

«فرهنگ علمایی و سیاست حجاب اجباری در ایران» گفتاری است از شهاب اسفندیاری که در آن قرار بوده به رابطه‌ی بین فرهنگ علمایی و قضیه‌ی حجاب بپردازد. محور اصلی این گفتار بر این ادعاست که:
الف ـ ما موجودی داریم به نام فرهنگ علمایی که در نظر حوزه، همان دین‌داریِ «درست» محسوب می‌شود. ب ـ هرچه که این فرهنگ می‌گوید واجب و لازم است، الزاماً واجب و لازم نیست.
ج ـ قضیه‌ی حجاب در ایران و تصویر مطلوب حوزه از حجاب هم مشمول همین قاعده است و الزاماً درست و همان موجودِ «لازم»و مطلوب شارع نیست.
البته قرار بوده این گفتار در این مورد باشد، ولی در عمل با فربه‌گی بیش از حد در جایی که به اصل عنوان ربطی ندارد مواجه است. بخش اعظم مقاله در ردکردن نظریه‌ی اجباری‌بودن حجاب است و کلاً به‌جز اوایل مطلب، تا آخر مطلب بحث فرهنگ علمایی و نسبت آن فرهنگ با دین و این‌ها بالکل کنار گذاشته می‌شود!
*
مهم‌ترین مشکل این مقاله هم اتفاقاً به ‌همین برمی‌گردد. اصلاً فارغ از بحث محتوا و استدلال و نتایج‌اش. ‌همین بی‌نظمی‌ و آَشفته‌گی شدید. که چیزی که انسان می‌خواند هیچ شباهتی با آن چیزی که در پیش‌درآمد وعده می‌دهد ندارد. و هم‌چنین درآمدش. در نهایت مخاطب با مقاله‌ای روبه‌روست که نظریات و استدلال‌های مخالفین اجباری‌بودن حجاب را گردآوری کرده. ‌همین و نه بیش‌تر. و البته ‌همین، با آشفته‌گی حداکثری هم در بیان و هم در استدلال‌‌ها. و البته ضعف شدید در جنس بحث‌های علمی‌. که بزرگ‌ترین شاهدش، استناد‌های متن در تمام زمینه‌‌های تاریخی و روایی، صرفاً به کتاب‌های شهید مطهری است! آن‌هم در مسایلی که اصل روایات و هم بی‌نهایت کتب تاریخی معتبر موجود هستند. این‌گونه حرکات و رجوع به واسطه‌‌های دست‌چندم، نشان‌دهنده‌ی غیرحرفه‌ای‌بودن تحقیق و به‌‌همین نسبت، نامعتبربودن آن است. مشکلی که در کلیت استدلال‌ها و استنتاج‌های مقاله وجود دارد.
*
در «درآمد»، نویسنده اصل نظریه‌اش را دو بخش توضیح می‌دهد که البته بازهم آن آشفته‌گی را در این‌جا هم شاهدیم. ما اول با چند سئوال روبه‌رو می‌شویم، و بعد با متنی که هیچ ربطی به سئوالات ندارد و بحثی کاملاً جدا را مطرح می‌کند. نهایت نتیجه‌گیری بخش «درآمد» این مطلب است که از طرفی علما به‌سان ‌یک سازمان ‌یا هرچیزی در این مایه‌‌ها ـ که نویسنده به نتیجه‌ی قطعی نمی‌رسد، آن‌هم در موردی که انتظار می‌رفت لااقل در آن به‌عنوان تخصص‌اش در جامعه‌شناسی نظر قطعی بدهد ـ فرهنگ خاص خودش را دارد. و بعد هم این را مطرح می‌کند که این فرهنگ الزاماً آن چیز درست و مطلوب شرعی نیست. ممکن است چیز‌هایی باشد که در طی قرون شکل گرفته‌اند. این خلاصه‌ی بخش درآمد است که سخنی بسیار تکراری و بدیهی است. هم این‌که روحانیت فرهنگی دارد، و هم این‌که الزاماً آن فرهنگ، فرهنگ دینی آرمانی نیست. فارغ از درست و غلط‌بودن گزاره‌ی دوم، اصل حرف بسیار قدیمی‌ است. نظریه‌ای است که به گونه‌ای به بحث‌های گسترده‌تر نسبت برداشت انسانی از دین و منحصربودن آن در گروهی خاص ‌یا نه و کلاً این‌ها برمی‌گردد. برای ‌همین است که من به‌عنوان خواننده، بعد از خواندن درآمد و نظریه‌ی ایشان، هرچه فکر می‌کنم نمی‌فهمم چه حرفی تازه‌ای ایشان دارد. که در پیش‌درآمد هم آن را «ماده‌ای خام برای پژوهش‌‌های آینده»می‌داند! واقعاً نمی‌فهمم ایشان در این مسأله چه چیزی اضافه کرده‌اند و ‌یا چه باب جدیدی را گشوده‌اند.
*
اما بعد از درآمد، به بخش «نمونه‌ی موردی» مقاله می‌رسیم که در آن بحث حجاب به‌عنوان نمونه‌ی موردی بررسی شده است، اما برخلاف انتظار که نمونه‌ی موردی ‌یعنی تطبیق مسأله بر مسأله، در این‌جا کلاً از بحث قبلی خارج می‌شویم و نویسنده استدلال‌هایی در رد اجباری‌بودن حجاب می‌آورد. ‌یعنی در ابتدا می‌گوید عده‌ای موافق حجاب اجباری هستند و عده‌ای مخالف. ضمن ذکر چند نام که نمی‌دانم ملاک‌شان چه بوده. چون ایشان طرفین بحث را منحصر در ‌همین «چند» نفر می‌کند، درحالی‌که به‌هیچ‌وجه این‌گونه نیست. و بعد باوجود اعتراف به این‌که «طبعاً نویسنده صلاحیت ورود به این مباحث فقهی را ندارد» عملاً ‌همین کار را انجام می‌دهد و وارد مباحث فقهی می‌شود! تا با آوردن استدلال‌های طرفین به هم‌راه حاشیه‌زدن‌های خود، خواننده را به «یک‌سری نتایج» برساند! از ‌همین‌جا ایشان وارد استدلال می‌شوند. و تا آخر این بخش، با آوردن چند استدلال و البته رد تمام دلایل طرف مقابل، مخاطب را به سمت این نتیجه صرفاً «ره‌نمون» می‌سازند که حجاب اجباری اساساً در اسلام وجود نداشته است.
*
چون مقاله مدعی است در مقام بحث از اصل حجاب نیست، در این‌جا من به‌جای نویسنده به مبنای ایشان پای‌بند می‌مانم و وارد بحث در تک‌تک استدلال‌های ایشان نمی‌شوم. چراکه هم نوشته‌ی حاضر مجال کافی برای این کار ندارد، و هم مقام الآن مقام بررسی کلیت آن نوشته است نه جواب به مسایل‌اش و هم پاسخ‌دادن به آن حرف‌ها که در آن جو نوشته شده‌اند کار درستی نیست. و الا به‌عنوان ‌یک مقلد ـ من هم هم‌چون نویسنده برای خودم آن شأن را قایل نیستم ـ طبیعتاً برای نظری که به آن عمل می‌کنم دلیل هم دارم و ساده‌ترین کار ممکن هم ردکردن استدلال‌های نویسنده‌ی مقاله است. همین اندازه گفته شود ‌که ایشان ‌یک‌سری استدلال‌هایی آورده‌اند که بعضاً از اساس وارد نیستند، بعضاً به موضوع ربطی ندارند و مدعا را ثابت نمی‌کنند و بعضاً هم جواب دارند.
*
اما این بخش، به صورت کلی سه ضعف عمده دارد: مغالطه، تفسیر به رأی و برخورد غیرعلمی‌ و غیرفنی. فکر می‌کنم ذکر ‌یک نمونه از هرکدام کافی باشد. اولین مغالطه‌ی ایشان در همان اولین سطور «واردنشدن» به این مسأله به‌علت عدم تخصص است. آن‌جا که در ضمن ‌یک پاراگراف و چند استدلال، با این مقدمه که این مسأله را «همه‌ی طرفین قضیه» قبول دارند، می‌گویند در پنج‌سال اول هیچ حکمی‌ به حجاب اساساً وجود نداشته است. باید گفت ممکن است شما این عقیده را داشته باشید، ولی نسبت‌دادن‌اش به «موافقین حجاب» کار درستی نیست.
اما تفسیر به رأی. ایشان در ضمن آیه‌ی معروف سوره‌ی نور، تفسیر علامه طباطبایی را می‌آورند و بعد از نقل سخن ایشان، خودشان هم با اضافه‌کردن «ضمناً»، ‌یک معنای دومی‌ را هم اضافه می‌کنند و آیه را دال التزامی‌ بر آن می‌دانند.
و برخورد غیرعلمی‌ و فنی. ایشان تمام موارد استدلال و احتجاج‌شان، به بیانات شهید مطهری است.‌ یعنی در مسأله‌ی اثبات ‌یک حکم به این حساسی، تنها منبع‌شان حرف‌های ایشان است. درحالی‌که واضح است در این مسایل به‌عنوان «منبع» به حرف هیچ فقیه و عالمی‌ رجوع نمی‌شود. بلکه به متون اصلی و اولیه رجوع می‌شود. اساساً برخورد ایشان با افراد برخوردی علمی‌ نیست. به‌خصوص در پایان بحث که استدلال‌شان بر مسأله‌ای صرفاً این است که این امر «با دیدگاه امام‌خمینی مطابق نیست» که به نظر من برای‌ یک مقاله این حرف، واقعاً فاجعه است.
*
و اما در بخش نتیجه‌گیری، که دارای نهایت آشفته‌گی، سردرگمی‌ و گنگی مقاله است، ما با چند فرضیه در چند زمینه‌ی کاملاً بی‌ربط و هرکدام در حد ‌یک پاراگراف روبه‌رو می‌شویم. ‌یعنی درواقع نتیجه‌گیری آمده تا آن‌ یک‌مقدار انسجام را هم از بین ببرد! معلوم نیست چرا در بخش نتیجه‌گیری ایشان به‌جای پایان‌بندی و تطبیق نظریه بر مسأله، چند نظریه‌ی دیگر را در زمینه‌‌هایی دیگر مطرح کرده است!
*
در بخش اول نتیجه‌گیری، ایشان می‌خواهند آن نمونه‌ی موردی را با بحث اول ربط بدهند. هرچند به سختی! ایشان می‌گویند نتیجه‌ای که می‌شود گرفت این است که‌ یک پرسش مطرح می‌کنیم! ایشان ضمن پرسش‌شان این نظر را به‌عنوان «نتیجه» مطرح می‌کنند که حتا مؤمنین هم استدلال‌های موافقین حجاب را قبول نمی‌کنند. (این ادعا واقعاً جای بی‌نهایت تعجب دارد! ادعای به این بزرگی، به‌عنوان مقدمه‌ی استدلال در نتیجه‌ی مقاله!) به‌خاطر این‌که استدلال‌آورندگان در فضای «فرهنگ علمایی» سیر می‌کنند. و این‌گونه «ربط» هم پیدا می‌شود بین چند صفحه ردکردن حجاب با آن‌ یک‌صفحه بیان نظریه‌ی فرهنگ علمایی!
بعد ایشان مسأله را ناگهان ‌یک تغییر فاز اساسی می‌دهند و می‌گویند این‌که حزب‌الله لبنان خواستار حجاب اجباری نیست و هم‌چنین گروه‌‌های شیعه‌ی عراقی، ‌یعنی ... که جای سه‌نقطه مشخص است دیگر! در‌حالی‌که ‌یک‌ذره تأمل آدم را متوجه می‌کند که اساساً‌ یک مسأله‌ی فقهی این‌گونه را نمی‌توان با شرایط سیاسی قیاس کرد. چون در امر سیاسی، چه سلبی و چه ایجابی، بی‌نهایت مصالح دیگر هستند که منجر به رسیدن به حکم نهایی می‌شوند. امری که موجب می‌شود حکم نهایی هیچ‌وقت مطلوب آرمانی تلقی نشود. و الا ایشان می‌توانند به‌عنوان نمونه‌ی بدیهی نقض، به الترام به حجاب خود افراد حزب‌الله و هم جریان شیعی عراقی توجه کنند. بگذریم از بسیاری مسایل جنبی دیگر که زیاد ند در بیان وجه رفتار‌های اجتماعی دو تشکل مورد مثال. ولی فکر می‌کنم این امری بدیهی باشد که رفتار‌های دو تیپ سیاسی آن هم در دو کشور با شرایط به‌شدت خاص به‌هیچ‌وجه نشان‌گر «هیچ‌چیزی» نیست.
اما در ادامه‌ی نتیجه، چرخش‌های بزرگ‌تری هم در راه هستند! بعد از این بحث، نویسنده ناگهان به بحث جدیدی رو می‌کند و باز ‌یک نظریه‌ی دیگر می‌دهد؛ این‌که بی‌حجابی مترادف بی‌عفتی است، ناشی از فرهنگ علمایی است. یعنی ایشان رسماً اصل نظریات‌شان را نگه داشته بودند برای بیان‌کردن در نتیجه‌گیری و اساساً در برابر هم‌چه بیانی چه می‌شود گفت؟ وقتی که ایشان این را می‌گوید، و بعد ربط‌اش می‌دهد به شهری و غیرشهری‌بودن و پشت‌بندش هم طبق روال، ‌یک نقل‌قول از شهید مطهری می‌آورند به‌عنوان استدلال!
مسأله‌ی بی‌ربط بعدی، مسأله‌ی ارزش حجاب است که در سلسله‌ی روابط منطقی این نوشتار، طبیعتاً خیلی هم منطقی است که دقیقاً ‌همین‌جا و در ادامه‌ی نتیجه مطرح شود. ایشان می‌گوید هم‌چنین است ارزش‌گذاری حجاب و این‌قدر باارزش‌بودن‌اش. این‌ها هم ناشی از فرهنگ علمایی است. که خب ضمن گذشتن از این‌ یکی هم، ایشان دیگر این‌جا دورشان تند می‌شود و نظریه‌پردازی شدت می‌گیرد، در حد هر دو سه خط‌ یک نظریه. بعدش ایشان می‌گویند اساساً تمام سیاست‌های فرهنگی ما تابع این مسأله‌اند و علما فرهنگ علمایی را به زور قالب می‌خواهند بزنند به تن جامعه. و بعد دو نقل‌قول به‌شدت بی‌ربط. اولی از خوش‌نیامدن ‌یکی از مراجع از رادیو جوان ـ که ایشان کاملاً وارونه برداشت کرده است ـ و دیگری نقل‌قولی از رهبری.
و در پایان، ایشان ضمن اعلام این‌که تعمیم‌دادن کار درستی نیست و جامعه پس خواهد زد، طبق نرخ رایج این روز‌ها، گریزی هم به توطئه‌‌های استکبار و سکولاریسم می‌زنند و می‌فرمایند که ضمن بودن اشکال از فرهنگ علمایی، این کار‌ها باعث می‌شود آن‌ها بهانه پیدا بکنند برای ناکارآمد جلوه‌دادن ما. که کلاً از این بخش هم می‌گذریم.
*
و در نهایت «مؤخره»، که به‌عنوان شاه‌کار نویسنده کاملاً نشان می‌دهد سطح آگاهی ایشان را از چه‌گونه‌گی سیستم فقه. وقتی که ایشان ‌یک استفتا را کاملاً «می‌چسباند» به بحث. آیت‌الله خامنه‌ای در جواب به استفتایی در مورد لزوم اجبار همسر به حجاب، می‌گویند لازم نیست ـ قید هم می‌کنند مانند سایر تکالیف شرعیه ـ و بعد نویسنده در ‌یک استدلال به‌شدت ر‌یایی، این برداشت را می‌کند که فتوای ایشان این است که حجاب را نمی‌شود اجبار کرد. درحالی‌که هرکس که ذره‌ای با فقه آشنا باشد، می‌داند این استفتا اساساً در مورد بحث حجاب نیست. بلکه مربوط به بحث امربه‌معروف، و به‌صورت جزیی‌تر، مسأله‌ی مشهور نسبت زن و شوهرش در مورد احکام شرعیه است. که در آن‌جا همه‌ی فقها می‌گویند با وجود آن وجوب اطاعت زن از شوهر در آن چند مسأله‌ی مربوط به زندگی مشترک ـ زناشویی، حج، خروج از خانه، نذر ـ و ولایت مرد بر او، مسأله‌‌ی احکام الاهی ربطی به این مسأله ندارد و مرد لازم نیست همسرش را به ادای واجبات و دوری از محرمات اجبار کند. و در این مسأله هیچ فرقی نیست مثلاً بین حجاب و ‌یا دروغ و دزدی. این مسأله‌ی خیلی روشن و بیّنی است. و خوب است که در استفتای رهبری هم ایشان قید کرده‌اند که «و سایر تکالیف شرعیه». اگر این قید را نمی‌گفتند دیگر چه برداشتی می‌کردند ایشان! این مؤخره، نماد درک فقهی نویسنده است. چیزی که نشان می‌دهد دقیقاً نویسنده چه‌قدر از فضای فقه و دین دور است و چه‌گونه‌گی تولد ‌یک حکم فقهی را چه‌قدر درک نمی‌کند. امری که تخصص هم نه، آشنایی اجمالی با آن، مقدمه‌ی لازم برای دخول در این بحث‌ها و به‌خصوص «نظریه‌پردازی»است.
جنس مقاله طوری نیست که بشود ردش کرد ‌یا ایرادی به بخشی از محتوایش وارد کرد. چون جنس نگاه نویسنده به‌نظرم مشکلات اساسی دارد. جنس برخوردش با‌ یک مسأله‌ی دینی و جنس استدلال‌هایش. فقط ‌یک توصیه می‌شود کرد ‌یا آرزو. این‌که کاش ایشان‌ یکی دو کتاب ساده‌ی فقهی و ‌یک دو روایت ساده را هم می‌خواندند و فکر نمی‌کردند همه‌ی تشیع در همه‌ی زمینه‌ها ‌یعنی کتاب‌های شهید مطهری. و اینکه هر حرفی که دارند، هر نظریه‌ای که دارند، اصلاً در هر زمینه‌ای که می‌خواهند بنویسند، اسلوب علمی‌‌نویسی را رعایت کنند که لااقل مخاطب احساس ا‌هانت به فهم نکند.

دا‌ خوانی در ناتینگهام

شهاب اسفندیاری — Fri, 24 Jun 2011 14:58:32 GMT

درباره‌ی «دا» آنقدر گفته شده و نوشته شده که تردید دارم بتوانم حرف تازه‌ای اضافه کنم. بخشی از این تردید هم ناشی از آن است که به دلیل دوری، بسیاری از آن مطالب گفته‌شده و نوشته‌شده را نخوانده‌‌ام. اما «تجربه»‌ی خواندن «دا» برایم آن اندازه «خاص» بود که مرا وادارد درباره‌اش بنویسم. خصوصا آنکه در خواندن این کتاب تنها نبودم و گویی سه شخصیت در مناسک «دا خوانی» همراه من بودند: اوریانا فالاچی، کوئینتین تارانتینو و آیت‌الله جنتی. در واقع هنگام خواندنِ متنِ این کتاب، دائم با این سه شخصیت دیالوگ داشتم و واکنش‌های این سه شخصیت به برخی فصل‌ها و بخش‌های «دا» را تصور و تجسم می‌کردم. در این‌باره در ادامه بیشتر توضیح خواهم داد.

قبل از هر سخنی درباره‌ی متن، دوست دارم نکته‌ای درباره‌ی کسی بگویم که این کتاب حاصل «اهتمام» اوست. آخرین کتاب خاطرات جبهه و جنگی که قبل از «دا» خوانده بودم «خاک‌های نرم کوشک» بود. آن هم کتاب ارزشمندی بود که «به اهتمام» کسی منتشر شده بود. نمی‌خواهم قضاوتی درباره‌ی افراد کنم. خصوصا که کُمیت خودم در این زمینه بسیار لنگ ‌می‌زند. اما طبعا «تفاوت» را هم نمی‌توانم نادیده بگذارم. آن کتاب مقدمه‌ای داشت که در آن گردآورنده، هم اشاراتی «عرفانی» آورده بود و هم از «روزگار» و «مسؤولین» گلایه‌هایی کرده بود. در انتهای کتاب هم تبلیغات «رنگیِ» آثارِ دیگرِ ایشان و ناشر اختصاصی‌ آثارشان آمده ‌بود. حتی در پی‌نوشت‌های کتاب هم «حضور» ایشان کاملا «محسوس» بود.

در مقابل، کسی که انتشار «دا» مدیون شش سال تلاش و صبوری او بوده است، در سراسر این کتاب جز نامی بر جلد، هیچ «ردی» از «خود» بجا نگذاشته‌است. اگر هم اشارتی هست، به قلم صاحب خاطرات است و در واقع تشکر و قدرشناسی است. و عجیب‌تر این که نثر کتاب چنان است که در هنگام خواندن نیز احساس نمی‌کنید با خاطراتی «شفاهی» مواجه هستید که توسط کسی دیگر به نگارش درآمده است. درست بر خلافِ کتاب «بابانظر» - که مدتی قبل مشغول خواندن آن شده‌ام - و به دلیل تلاش برای تبدیلِ لحن و ادبیاتِ «خودمانی» و «بی‌شیله پیله»‌ی گوینده‌ی خاطرات به نثرِ لفظ قلمِ کتابی، ذهن خواننده دائم متوجه می‌شود که این خاطرات «پیاده شده» است. البته شاید یک دلیل هم این باشد که «بابانظر» واقعا حاصل «پیاده شدن» مصاحبه‌های ویدئویی گوینده‌‌ی خاطرات است. به همین دلیل از یک طرف گاه «پرش»‌ها و «حفره»‌هایی در روایت آن محسوس است که خواننده را سردرگم می‌کند و از طرف دیگر گاهی نیز شاهد اطناب و تفصیل در برخی موضوعات «تخصصی» نظامی و مشخصات جغرافیایی مناطق عملیاتی هستیم که فایده‌ی چندانی برای خواننده ندارد.

متن «دا» اما حتی در این اندازه هم ذهن خواننده از راویِ اصلی دور نمی‌کند. «دا» در واقع حاصل شش سال رابطه و تعامل دوسویه‌ی صاحب خاطرات و ثبت‌کننده‌ی آن خاطرات است. حاصل هفته‌ها و ماه‌ها «همزیستی» این دو نفر است. شاید نقش سیده اعظم حسینی را بتوان به قابله‌ و پرستاری تشبیه کرد که نه تنها سیده زهرا حسینی را در زایمان دردناکی که به تولد «دا» انجامیده یاری داده است؛ بلکه با دلسوزی و خلاقیت خویش کمک کرده است که این نوزاد نورس، از «آب و گل» درآمده و این چنین «مقبول» عام و خاص شود. اوجِ هنر، و البته خلوصِ او، اینجا است که وقتی به «دا» می‌نگریم در ظاهر نشانی از سیده اعظم حسینی نمی‌بینیم. به تعبیر شهید آوینی او در روایت‌گری خود توانسته است «حجاب تکنیک» را خرق کند و «خود» را از میان بردارد تا تنها «او» دیده شود. و چقدر این «خلوص» در این دوران غبطه‌برانگیز است. البته اکنون که کتاب از چاپ صدم هم گذشته و تبدیل به یک «پدیده» شده است، به نظرم لازم است سیده اعظم حسینی بیشتر درباره‌ی آن سخن بگوید. خصوصا از آن «حاشیه‌»هایی که به گفته‌‌ی او به اندازه‌ی خود کتاب می‌شود.

یک تفاوت دیگر «دا» و «بابانظر» با کتاب «خاک‌های نرم کوشک» این است که دو کتاب نخست از زبان خودِ شخصیت هستند و سومی از زبان دیگران. به همین دلیل شخصیت اصلی دو کتاب نخست با همه‌ی شکوه و عظمتی که دارند و ستایشی که برمی‌انگیزند، برای مخاطب ملموس‌تر و انسانی‌تر هستند. در حالی که شخصیت کتاب سوم یک «قدیس» بی نقص و خطا و «اسطوره‌ی» ماوراء طبیعی است. بی جهت نبود که نویسنده‌ی «تپه‌های نرم کوشک» با پیدا شدن جسم و پیکر شهید برونسی به شدت مخالف بود! اگر در «دا» با برخی شوخی‌ها و شیطنت‌های شخصیت اصلی و مثلا دقت او در توصیف جزئیات ظاهر و رفتار آدمها مواجهیم، و در «بابانظر» شاهد دعوا و کتک‌کاری رزمنده‌ها بر سر خوردن کله‌پاچه و یا تصاحب غنائم از عراقی‌ها هستیم، یا مثلا می‌خوانیم که «بابانظر» و «حاج باقر قالیباف» بعد از چند روز گرسنگی رفته‌اند به شهر و با شش پرس شیشلیک دلی از عزا درآورده‌اند، در «خاک‌های نرم کوشک» تقریبا هیچ یک از این موارد را نمی‌بینیم. حتی «ترک اولی»ا‌یی. من وقتی این کتاب را می‌خواندم و ماجرای عنایات خاصه حضرت صدیقه طاهره (س) به این شخصیت را مرور می‌کردم، هر چه در خود می‌گشتم هیچ وجه اشتراکی با شهید برونسی پیدا نمی‌کردم. او یکسره از جنسی دیگر بود. تنها یک جا کمی امیدوار شدم که خواندم ایشان یک مرتبه در جایی که همسرشان حضور نداشته و فرزند خردسال ایشان نیاز به تعویض داشته خودشان دست به کار شده‌اند. دیدم تنها در این زمینه است که حقیر در سالهای اخیر تجربیات مشابهی داشته‌ام! البته بعید است این وجه اشتراک در رساندن ما به فیض ذره‌ای از درجات آن شهید والامقام تأثیری داشته باشد. قطعا در زندگی آن شهید از این موارد انسانی و زمینی نمونه‌های بیشتری بوده است که راوی زندگی‌نامه آنها را از روایت خود حذف کرده است. این در حالی است که حتی خداوند متعال نیز در روایت داستان پیامبران از نقل موارد «ترک اولی» توسط آنها خودداری نکرده است.

مقام والای حضرت موسی (ع) باعث نشده که قرآن ماجراهایی مانند قتل غیر عمد مرد قبطی و یا پرت کردن الواح مقدس و برخورد فیزیکی ایشان با برادرش هارون در ماجرای سامری را از ما پنهان کند. قرآن حتی از ذکر «خیفه»‌ی موسی (ع) پس از دیدن سحر ساحران، یا «خیفه‌»ی ابراهیم (ع) از حضور مهمانانی که غذا نمی‌خوردند هم، مثلا به جهت «حفظ شأن و مقام پیامبران» در افکار عمومی و رعایت «مصلحت» خودداری نکرده است. قضاوت شتابزده‌ی داوود (ع) بین آن دو برادر را نیز نقل کرده است. همه عالمیان را از ماجرای یونس (ع) آگاه کرده است. حتی درباره‌ی حبیب خود پیامبر خاتم و رحمة للعالمین (ص) نیز از نقل ماجرای «عبس و تولی» فروگذار نکرده است. قطعا این موارد خدشه‌ای بر عظمت شخصیت پیامبران و الگو بودن آنها نیست و حتی نقصی بر عصمت آنها نیز محسوب نمی‌شود. همان‌طور که ویژگی‌های انسانی شخصیت اول کتاب‌هایی مانند «دا» و «بابانظر» نیز مانع از آن نیست که خواننده آنها را «انسان‌های خارق العاده» نداند و در برابر روح بزرگ و شهامت کم نظیر آنها سر به احترام و ادب فرو نیاورد.

شاید برخی بر این باور باشند که اهمیتِ «دا» بیشتر به دلیل تصویرِ خارق‌العاده‌ای است که در آن از «دفاع مقدس» ارائه ‌می‌شود. این که عنوانِ یکی از نشست‌های تقدیر از عواملِ نشرِ این کتاب «تصویر واقعی‌ یک حماسه» گذاشته می‌شود خود گویا است. در مقابل به نظرم اهمیتِ «دا» در درجه‌ی نخست به این باز می‌گردد که این کتاب درباره‌ی یک «انسان» خارق‌العاده است. درست است که جنگ میدانی است که عظمتِ شخصیتِ این انسان، به عالی‌ترین شکل ممکن، در آن تجلی پیدا کرده است. و درست است که شخصیت این انسان در کوره‌ی جنگ تفتیده شده‌است. اما فراموش نباید کرد که وقتی جنگ آغاز شد، «سیده زهرا حسینی» جهت حضور در آن معرکه و ایفای چنان نقش‌های شگفت‌انگیزی «آموزش» ندیده بود. نمی‌خواهم نقشِ «تربیت خانوادگی» و یا «رنج و مشقت‌های دوران کودکی» را در پرورش شخصیتِ مقاوم و جنگنده‌ی این انسان نادیده بگیرم. اما این ویژگی‌ها و شرایط قطعا اختصاص به «سیده زهرا حسینی» نداشته است. چرا او، در میان آن همه انسانِ دیگر، اعم از زن و مرد، که در آن سختی‌ها و معرکه‌ها حضور داشتند این گونه «تک» شده است؟ اگر اصلا جنگی اتفاق نیفتاده بود، آیا «سیده زهرا حسینی» امروز چهره‌ی گمنامی بود؟ پاسخ من به این سوال منفی است. او از آن دست انسان‌ها‌یی است که اصولا تسلیم و مقهور «شرایط» نمی‌شوند، بلکه بر «شرایط» مسلط می‌شوند. تنها تاریخ نیست که آنها را می‌سازد، بلکه آنها خود تاریخ‌سازند. اهمیتِ محتوایِ کتابِ «دا»، به گمانِ من، از این روست که «روایتی» درباره‌ی یک «انسانِ بزرگ» است. البته «انسانِ بزرگی» که در متنِ یک «واقعه‌ی بزرگ» هم قرار می‌گیرد. ناگفته پیدا است که «زن» بودن این انسان، با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی و اقلیمی که در آن واقع شده‌است - اهمیت این «روایت» را دو چندان می‌کند. همان طور که در مطلب پیشین اشاره کردم، کتاب «دا» تنها اثری درباره «دفاع مقدس» نیست. خوراکِ انواع و اقسام خوانش‌ها و تفسیر‌ها با بهره‌گیری از نظریه‌های نقد ادبیِ فمینیستی است. و البته این ادبیاتی «اصلی» است، نه ترجمه‌ای و تقلیدی.

به همین دلیل بود که در خواندن کتاب «دا» دائما یاد اوریانا فالاچی - خبرنگار معروف ایتالیایی - می‌افتادم. خبرنگار دلیری که در بسیاری صحنه‌های جنگ و بحران اجتماعی حاضر شده و حتی گلوله هم خورده بود. خبرنگاری که در مصاحبه با امام خمینی نفرتش از حجاب را علنا بیان کرد. او نیز همچون محسن مخملباف در فیلم «سفر قندهار»، حجاب را فی‌نفسه به «زندان» و «اسارت» برای زنان فرو‌ می‌کاست. فالاچی در اواخر عمر وارد فاز تازه‌ای از اسلام‌ستیزی شد و کتاب‌هایی هم‌راستا با پروژه‌ی «اسلام‌هراسی» نومحافظه‌کاران آمریکا نوشت. او مسلمان‌ها را به موش‌هایی تشبیه کرد که نسل‌شان به طور خطرناکی در اروپا در حال تکثیر است. ادبیات نژادپرستانه‌‌ی این زن - که یادآور ادبیات نازی‌ها درباره‌ی یهودیان بود - در واقع ریشه‌ در همان مدرنیته‌ی اروپایی قرن نوزدهمی داشت که سوژه‌ی آن یک مردِ سفیدپوستِ اروپایی بود که خود را «نوع برتر» و «رهایی یافته» از افسون خرافه می‌دید و «دیگران» در چشم او موجوداتی عقب‌مانده و حقیر بودند که «سلامت دنیای متمدن» را تهدید می‌کردند.

فصل‌ها و صحنه‌های دلاوری و حماسه‌آفرینی زهرا در «دا» را که می‌خواندم، جسارت و عصیان و سرکشی‌های او را که مجسم می‌کردم، و شجاعت و شهامت اعجاب‌آور‌ِ او را که از نظر می‌گذراندم یاد امثال فالاچی می‌افتادم. «زهرا» بی‌هیچ تردیدی روی «اوریانا» را کم کرده بود. آنهم بد جور! در خیال خود به فالاچی می‌گفتم: آیا این همان زنِ مسلمانِ بیچاره و ناتوانی است که تو و امثال تو او را تصور و تصویر می‌کردید؟ آیا این همان زن مفلوک و گرفتار در زندانِ حجاب و جهل و خرافه است که شما می‌خواستید نجاتش دهید؟ آیا این همان زنی است که می‌خواستید عاملیت و کنشگری و عدم انقیاد و انفعال در برابر مردان را به او آموزش بدهید؟ بیایید تماشا و ببینید که چه معرکه‌ای به پا کرده است در خرمشهر! بیایید و بشمارید که زهرا در طی این داستانِ واقعی، با چند مرد که دائم می‌گویند «این جا، جای زن نیست» و «این کار، کار زن نیست» مواجه می‌شود و چگونه آنها را تسلیمِ اراده و اقتدار و قدرتِ کلام خود می‌کند؟ می‌خواستید به زنانِ مسلمانِ اسیر در چنگالِ مردان یاد بدهید که اختیارِ «جنسیت» خویش را به دست گیرند؟ بیایید ببینید که زهرا چگونه حسابِ فلان سربازِ چشم‌چران و بهمان مردِ دنبالِ خوش و بش را کفِ دست‌شان می‌گذارد که بروند و پشت سرشان را هم دیگر نگاه نکنند، اما در مقابل با مردانی چون «عبدالله» و «حسین» که خود «صلاحیت» آنها را تشخیص می‌دهد، رابطه‌ای صمیمانه و البته عفیفانه برقرار می‌کند. بس است دیگر خانم فالاچی! وعظ و خطابه بس است. بیا بنشین در مکتب این «سیده زهرا» و کمی درس «فمینیسم» بگیر!

درباره‌ی ترسیم عریانِ خشونتِ جنگ در کتاب «دا» زیاد شنیده بودم. و نیز توصیه‌هایی در این باب که این کتاب را باید با وقفه خواند، چون تحمل آن حجمِ خشونت و مصیبت بسیار دشوار است. تردیدی نیست که خشونت ترسیم شده در «دا» خارق‌العاده و وحشتناک است. آنقدر وحشتناک که گاهی سورئال به نظر می‌رسد. خشونتی که در این کتاب توصیف شده آنقدر شدید (extreme) و بی‌پرده (explicit) و تصویری (visual) است که تو را یاد خشونت‌های سورئال در برخی فیلم‌ها می‌اندازد. به یاد آورید صحنه‌های غسل دادن جنازه‌های پاره پاره و دفرمه شده و سوخته را. خصوصا صدای شکستن استخوان دست پیکری که در وضعیت نامناسبی خشک شده بود. یا صحنه‌ای که لیلا یک بقچه‌‌‌ی سفید کوچک، حاوی اجزای باقی مانده از بدن یک «زن هیکل‌دار» را به زهرا می‌دهد تا دفن کند. یا صحنه‌ی قطع شدن سر یک کارگر شهرداری با ترکش در حالی که تن او همچنان می‌دوید. یا صحنه جمع کردن تکه‌های مغز یک پیرمرد از روی پشت بام با یک تکه مقوا توسط زهرا. یا صحنه حمل یک ران پای قطع شده توسط زهرا، عبدالله و حسین در خیابان. به طور مشخص من در هنگام خواندن این صحنه‌ها، یاد کوئینتین تارانتینو می‌افتادم و آن خشونت‌هایی که اگرچه ساختگی و سینمایی هستند، ولی به جهت افراط و اغراق باعث شده‌اند او به «زیبانمایی خشونت» (Aestheticization of violence) ‌متهم شود. به خصوص فیلم «بیل را بکش» که اتفاقا در آن هم قهرمان داستان یک زن خارق‌العاده است: زنی که علی‌رغم آن دلاوری‌های شگفت انگیزش، در مقطعی تصمیم‌ می‌گیرد ازدواج کند و سر خانه و زندگی‌اش برود و باردار شود؛ زنی مبارز و جنگجو که از پس ده‌ها مرد بر می‌آید اما گاه احساسات رقیق زنانه‌اش را هم نشان می‌دهد. زنی که پس از چند سال «کما» و «سکوت» بازگشته است تا انتقام بگیرد. به نظرم کتاب «دا» هم انتقامی است از مردانی که همه‌ی افتخارات جنگ را به نام خود ثبت کردند. همه مدال‌ها و درجه‌ها را بر سینه‌ها و شانه‌های خود زدند. و همه‌ی خیابان‌ها و میدان‌ها را به نام خود کردند. تو گویی که زنان در این جنگ هشت ساله هیچ سهمی و نقشی نداشتند.

برخلاف فیلمی مانند «بیل را بکش»، تاثیر‌گذاری عمیق و هولناکِ خشونت در کتاب «دا» صرفا ناشی از نحوه‌ی به تصویر کشیده شدن «خشونت‌» نیست؛ بلکه در این است که خواننده می‌داند که آن خشونت‌ها در «واقعیت» و جلوی چشم یک انسان اتفاق افتاده است نه در فیلم، نه در خیال و نه در کابوس. به تصویر کشیدن این خشونت‌ها - که در واقع صفحه‌ی سیاه جنگ هستند - یک ضرورت و اهمیت سیاسی هم دارد و آن این که سیاستمدارانِ جنگ ندیده‌یِ فردا روز، در مواقع تصمیم، هزینه‌های محتوم جنگ را نیز در کنار منافع و صفحات سپید آن، در نظر داشته باشند. این که سیده زهرا حسینی از پس تحمل این صحنه‌ها – یعنی صحنه‌هایی که بسیاری مردان نیز از آنها فراری بوده‌اند - برآمده و خصوصا این که توانسته این صحنه‌های وحشتناک و رنج‌آور را با این جزئیات به‌خاطر بیاورد و روایت کند، جلوه‌ی دیگری از عظمت و بزرگی شخصیت اوست. عظمتی که به گمانم حتی تارانتینو را هم به ستایش و فروتنی وادارد. ایکاش وقتی ترجمه‌ی انگلیسی این کتاب منتشر شد کسی نسخه‌ای از آن را برای او بفرستد. بعید نیست که او نیز در برابر عظمت این شخصیت و آن حجم خشونتی که دیده و تحمل کرده است، سر تعظیم فرود آورد. حتی شاید او هم مثل مهرجویی متقاضی ساخت فیلمی بر اساس آن شود. حالا این که مجوز دادن به او صلاح باشد یا نه بحث دیگری است!

یک نکته مهم در روایت «دا» این است که صحنه‌های خشونت و مصیبت به نحو جالبی با برخی رویدادها و موقعیت‌ها و جملات طنزآمیز تلفیق شده است. در خواندن کتاب بارها اتفاق می‌افتاد که هنوز اشک‌هایم از خواندن برخی مصایب جاری بود که با خواندن یک رویداد یا موقعیت طنزآمیز صدای خنده‌ام بلند می‌شد. مثلا در همان صحنه‌ی حمل پای قطع شده وقتی می‌خوانیم که حسین و عبدالله در آن وضع با همدیگر می‌گفته‌اند «پای قطع شده، دست بریده حمل می‌کنیم»! یا در آن صحنه قطع شدن سر یک کارگر زهرا به کسی که آنجا بوده می‌گوید: «بیا برویم کمکش» و طرف جواب می‌دهد: «چی چی رو برویم کمکش! اون که دیگه سر رو تنش نیست»! یا آن جا که زهرا پس از ماجرای سنگین و تلخ دفن پدر و برادرش با سربازی چشم سبز در مسجد مواجه می شود که همین طور به او خیره و مبهوت مانده است. ابتدا گمان می‌کند که نگاه ناپاک دارد. عاقبت وقتی با خشم می‌رود سر او فریاد می‌کشد با این پاسخ مواجه می‌شود که «من شما را در قبرستان دیدم که چگونه آن حماسه‌ها را آفریدید. منتها باورم نشد. اومدم ببینم شما واقعا آدم هستید»! نمی‌دانم این تدوین موازی صحنه‌های تلخ مصیبت و لحظه‌های نشاط‌بخش، محصول روح بزرگوار و مهربانی است که – خودآگاه یا ناخودآگاه - حتی در روایت آن مصائب نمی‌خواهد به مخاطبش رنج و فشار بیش از حد وارد آید، یا این که حاصل تدبیر هوشمندانه و هنرمندانه‌ی گردآورنده‌ی خاطرات است. به هر حال به نظرم این یکی از نقاط قوت این اثر است.

البته ترسیم عریان خشونت های جنگ و خسارات و هزینه های آن، که وجه اشتراک دو کتاب «دا» و «بابا نظر» است یک کارکرد سیاسی هم دارد. اگر بخواهم از تعبیر شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی استفاده کنم این کتاب ها هم «صفحه سپید» جنگ را به تصویر کشیده اند - که حماسه و فداکاری و معنویت است - و هم «صفحه سیاه» جنگ را که ویرانی و کشتار و خسارت است. در کتاب «بابانظر» حتی به برخی خطاها در برنامه ریزی و فرماندهی عملیات که منجر به تلفات سنگین انسانی گردید نیز به شکلی بی پرده اشاره شده است. مثلا آنجا که «بابانظر» تعریف می کند که پس از یک عملیاتِ پر تلفات عده ای از رزمندگان ی دنبال او که یکی از فرمانده هان بوده می گشته اند تا او را کتک بزنند و او مجبور شده پا به فرار بگذارد. چنین آثاری بی شک برای نسل فردا و خصوصا برای سیاستمدارانِ جنگ ندیده‌ی فردا روز، بسیار مفید خواهد بود. آنگاه که می‌خواهند تصمیم بگیرند.

البته یک خط کمرنگ و لطیف «رمانس» را هم می‌توان در لفافه و در لابلای سطور «دا» احساس کرد که آن هم فرصت‌هایی برای تنفس و تازه کردن روح مخاطب در کشاکش آن شدائد و مصائب فراهم می‌کند. قطعا غلظت «رومانس» چنین اثری همانند رمان «بر باد رفته» نیست و نباید هم باشد. اما به هرحال نشانه‌های مشابهی را می‌توان دید. آنگاه که «زهرا» از فداکاری و نجابت و غیرت «عبدالله» تعریف می‌کند. یا جاهایی که به شوخی‌های او می‌خندد. یا صحنه‌ای که پس از مجروحیت شدید و بی‌هوشی عبدالله در بیمارستان صحرایی به عیادت او می‌رود. و نهایتا آنگاه که در شب عروسی‌اش دسته گلی از عبدالله - که همچنان به شدت مجروح و در بیمارستان است - دریافت می‌کند و می‌گوید که این هدیه برایم «خیلی عزیز» بود. و البته عبدالله چندی بعد شهید می‌شود. نکته جالب این که صاحب این خاطرات چندی قبل در مصاحبه‌ای «با انتقاد از فیلم‌های دفاع مقدس که همیشه باید در پایانش دو نفر به هم برسند از فیلم «شب‌بخیر فرمانده» نام برد و گفت: کجا چنین اتفاقاتی در جنگ افتاده؟ من نمی‌گویم عشق و عاشقی در جنگ نبوده، ولی این اتفاقات جریان را لوث می‌کند.»

از همین جهات بود که هنگام خواندن برخی بخش‌های «دا» حضور حضرت آیت‌الله جنتی را مجسم می‌کردم و پرسش‌هایی در ذهنم در شکل می‌گرفت. آخر از ایشان نقل شده بود که دا «کتاب خیلی خوبی است» و حتی ظاهرا پیشنهاد داده بودند نام قهرمان این کتاب «زینب خرمشهر» گذاشته شود. برایم جالب بود که بدانم نظر ایشان نسبت به برخی ویژگی‌هایی که در این کتاب از شخصیت صاحب خاطرات نقل شده چیست؟ مثلا در این کتاب می‌خوانیم که «زینب خرمشهر» بعضا شلوار «لی» می‌پوشیده است. اتفاقا در یک مورد می‌گوید ضخامت جنس این نوع شلوار موجب شده که جراحت ناشی از یک ترکش ریز بر پای ایشان کمتر باشد. یا مثلا در خاطرات دوران نوجوانی «زینب خرمشهر» اشاراتی از علاقه ایشان به برخی از ترانه‌های «غیر مجاز» خارجی (عربی) هست که حتی بعضا اشعار آنها را هم ذکر کرده‌اند. مسئله دیگر حضور ایشان در کنار مردان نامحرم در اماکن و محیط های مختلف است که بعضا خیلی هم حضور ضروری و حیاتی به نظر نمی‌رسد. توصیفات دقیقی که «زینب خرمشهر» از ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی برخی از «برادران» ارائه می‌دهد، مثلا آن پزشک اتوکشیده‌ای که در آن وضعیت بحرانی لباس خواب هم برای خود به خرمشهر آورده است، با آنچه که در مورد «یغضضن من ابصارهن» گفته شده آیا تعارض ندارد؟ صحنه‌ی زیبای خواستگاری علی از زهرا را به خاطر آورید. آنجا که علی – که یک جوان مؤمن و انقلابی و سپاهی است – در هنگام تعویض پانسمان دستش توسط زهرا، از او خواستگاری می‌کند. و زهرا چنان جا می‌خورد که دستش می‌لرزد و به سختی می‌تواند کارش را به اتمام برساند و.... آیا این موارد با برخی استانداردها و الگوهای سابق و فعلی ستادهای امر به معروف و نهی از منکر و هسته‌های گزینش و ... مغایر نیست؟ سخن من اینجا درباره «تسامح و تساهل» نیست. بحث این است که «زینب خرمشهر» و امثال او از آسمان نیامدند. انسان‌هایی بودند که پیرامون ما و در همین جامعه زندگی می‌کردند.

از این موارد گذشته، شخصیت پدر زهرا را در خاطر آورید. من هرگاه این بزرگمرد رنج کشیده و اسوه‌ی ایثار و از خودگذشتگی را به یاد می‌آورم که علی‌رغم فقر شدید و سختی‌های فراوان، بیشترین فداکاری در راه اسلام و انقلاب را از خود نشان داد، شرمسار و سرافکنده می‌شوم. این شخصیت، که پیش از جنگ یک کارگر ساده شهرداری بوده است، به نظرم از همان «خواصی» است که ظاهرا در لباس «عوام» هستند. نه تنها درک و هوش سیاسی او، بلکه حتی شیوه‌ی تربیت فرزندانش هم حیرت‌انگیز است. مثلا زهرا می‌گوید که او هر وقت می ‌خواست ما را تنبیه کند تنها ما را صدا می‌زد و چند دقیقه در چشم‌های ما نگاه می‌کرد و این بزرگترین تنبیه برای ما بود. چنین مرتبه‌ای از درک و فهم در امر تربیت را چه بسا خیلی از تحصیل‌کرده‌های رشته‌ی روانشناسی هم نداشته باشند. بی‌جهت نیست که او چنان فرزندان برومند و دلیری تربیت و تقدیم اسلام و انقلاب کرده است. شاید اگر دست من بود «روز کارگر» را به تاریخ شهادت این مرد تغییر می‌دادم. اما اصل مطلب این که وقتی به بخش تصاویر انتهای کتاب «دا» می‌رسم و به عکس پدر زهرا نگاه می‌کنم، شگفت‌زده می‌شوم. واقعا این شهید بزرگوار که در راه اسلام و انقلاب از جان و مال و فرزند خود آن همه مایه گذاشت اگر با این تصویر و هیبت جهت استخدام به عنوان یک نیروی خدماتی، و نه مثلا نامزدی در انتخابات، مراجعه کرده بود، آیا صلاحیت‌اش تأیید می‌شد؟

----------------------------

* لازم به ذکر نیست که نام این نوشته را - البته به قرینه‌ی معکوس - از عنوان رمان «لولیتا خوانی در تهران» نوشته‌ی آذر نفیسی الهام گرفته‌ام.

خدمات متقابل اسلام و فمینیسم

شهاب اسفندیاری — Mon, 04 Apr 2011 19:17:00 GMT

این که برخی «فمینیسم» را به طور مطلق و کلی معادل «کفر»، «جرم» و یا «انحطاط اخلاقی» محسوب می‌کنند چه منطقی دارد؟ اگر فمینیسم، در کلی‌ترین معنای خود، جنبشی است برای رفع ظلم و تبعیض علیه زنان، آیا «عاقلانه» است که «ما» به طور مطلق با چنین جنبشی مخالف باشیم؟ به قول آن ضرب المثل فرنگی «بچه را که نباید همراه با آبِ کثیفِ لگن به بیرون بیاندازیم»! ممکن است بگویند با فمینیست‌ها در خصوص مبانی هستی‌شناسی و و انسان‌شناسی نیز در مصادیق «ظلم و تبعیض» اختلاف‌نظر داریم. بسیار خوب. مگر فمینیست‌ها خودشان در این‌باره با هم اختلاف ندارند؟ مگر مصادیق و اولویت‌های ظلم و تبعیض نزد فمینیست‌های موج اول و دوم و سوم، یا فمینیست‌های مارکسیست و لیبرال و رادیکال و پست‌مدرن و پست کلنیال یکی است؟ ‌مگر روشنفکران و فمینیست‌ها نمی‌گویند از دین قرائت‌های مختلف هست؟ خب طبعا باید بپذیرند که از فمینیسم - و از خیلی چیزهای دیگر مانند مدرنیته و دموکراسی و حقوق بشر – هم قرائت‌های مختلف هست. تنها یک مرور ساده در ویکیپیدا نشان می‌دهد که امروز دست کم ۳۹ گونه و طیف و شاخه و گرایش مختلف از فمینیسم وجود دارد. چه اشکالی دارد مثلا یک دسته‌ی چهلمی از فمینیست‌ها هم داشته باشیم با عنوان «فمینیست‌های حزب‌اللهی»؟ می‌پرسید «فمینیسم حزب‌اللهی» دیگر چه صیغه‌ای است؟ عرض می‌کنیم «فمینیست‌های حزب‌اللهی» به زنان - و نیز مردانِ - حزب‌اللهی گفته می‌شود که رفع ظلم و تبعیض از زنان مسئله، دغدغه و یا پروژه‌ی آنها باشد. بنده که شخصا بسیاری از آنها را به چشم خود دیده‌ام. کافی است یک نفر بنشید مطالعه‌ای درباره‌ی آنها و آثارشان انجام دهد و رسما این دسته‌ی چهلم را نیز به ثبت برساند.

پرسش اساسی این است که فمینیست‌های سکولار اروپایی، آمریکایی و حتی ایرانی چه حقی دارند که برای زنِ مسلمانِ مقیدِ به شرع، مصادیق ظلم و تبعیض را تعریف و تعیین کنند؟ کِی و کجا به آنها وکالت داده شد تا از زبان زنِ‌ مسلمان سخن بگویند؟ نکند گمان می‌کنند زنِ مسلمان «ضعیفه» است و خودش نمی‌فهمد و نمی‌تواند سخن بگوید؟!

از طرف دیگر برخی برادرانِ مسلمانِ ما - خصوصا گونه‌های فردیدی و نصری و تفکیکی - ممکن است بگویند فمینیسم «ذاتا» جنبشی ضد سنت و مذهب است. این نیز با واقعیات تاریخی انطباق ندارد. متاسفانه تصور غلط رایج در ایران این است که جنبش فیمنیسم مثلا همزاد عصر رنسانس یا حداکثر هم دوره ی عهد روشنگری است. به عبارت دیگر چندین قرن سابقه دارد. غافل از این که در اروپا نیز تا اوایل قرن بیستم زنان حتی حق رای هم نداشتند. وقتی در اوایل قرن بیستم - یعنی تنها حدود صد سال پیش - فمینیست‌ها مبارزه عمومی برای کسب حق رای را شروع کردند، اساسا کلیسا در قدرت نبود که طرف حمله‌ی آنها باشد. اتفاقا سرکوب جنبش فمینیسم در اوایل قرن بیستم توسط دولت‌های مدرن و سکولار رخ ‌‌داد. و جالب این که «علم مدرن» هم در سرکوب این جنبش به کمک «دولت مدرن» آمد به گونه‌ای که روزنامه‌ی تایمز در دسامبر ۱۹۰۸ به نقل از برخی «روانشناسان» نوشت که اجتماعات زنان برای کسب حق رای شبیه یک بیماری روانی رایج در قرون وسطی است و نحوه‌ی بروز هیجانات زنان در این مبارزات نیز شباهت‌هایی با حملات بیماران مبتلا به صرع دارد! (۱)

حتی چند دهه بعد زمانی که بحث حق زنان برای ورود به دانشگاه‌ها در غرب مطرح شد برخی دانشمندان مدرن سکولار مخالفت کردند. یکی از اساتید دانشگاه هاروارد به نام دکتر ای. کلارک حتی رسما اعلام کرد که با توجه به فشار روانی که به دلیل «عادت ماهانه» بر زنان وارد می‌شود، ورود آنها به دانشگاه جهت تحصیل چون باعث وارد آوردن فشار اضافی به مغز آنها می شود، برای سلامتی آنها مضر است!(۲) فیلم زیبای ( Changeling (۲۰۰۸ ساخته‌ی کلینت ایستوود را ببینید تا همدستی «دولت مدرن» و «علم مدرن» را در سرکوب زنان در اوایل قرن بیستم بهتر دریابید. در این فیلم «دانش» روان‌پزشکی به خدمت «قدرت» پلیس در‌می‌آید تا زنی معترض که تنها خواسته‌اش شناسایی قاتل فرزندش است، را به عنوان یک «روان‌پریش خطرناک» روانه‌ی تیمارستان کند. این فیلم به نظرم وسیله‌ی کمک آموزشی بسیار خوبی است برای تدریس برخی اندیشه‌های میشل فوکو مانند مفهوم «دانش/قدرت» و نیز «تاریخ دیوانگی». و جالب این که در این فیلم – که بر اساس ماجرایی واقعی ساخته شده - یک کشیش مسیحی عدالت‌طلب (جان ملکوویچ) همراه و مدافع شخصیت زن مظلوم فیلم (آنجلینا جولی) است.

نکته‌ی دیگر اینکه بخش مهمی از نظریه‌پردازی‌ها و مبارزات فمینستی علیه استفاده‌ی ابزاری از بدن زن و تبدیل زن به شیء و کالا در نظامِ مدرن سرمایه‌داری و خصوصا مبارزه علیه پورنوگرافی بوده است. ‌واضح است که این مبارزات مغایرتی با دین و مذهب نداشته و ندارد. در واقع ما مذهبی‌ها بی‌آنکه بدانیم بسیاری از «استدلال‌های عقلی» خود علیه هرزه‌نگاری را مدیون فمینیست‌ها هستیم. از این‌ها مهمتر، نقد فلاسفه‌ی فمینیست بر عقل مدرنِ عهدِ «روشنگری» است. گفتمان مدرنیته‌ی اروپایی قرن هجدهم و نوزدهم نه تنها گفتمانی نژادپرست و توجیه‌کننده‌ی استعمار، بلکه گفتمانی به شدت مردسالار بود. در آثار بسیاری از چهره‌های شاخص عهد روشنگری نظیر «ژاک ژاک روسو»، در مورد زنان و جایگاه آنها و محدوده‌ی آموزش‌ آنها مطالبی وجود دارد که دست‌ کمی از افکار متعصب‌ترین مردان «سنتی‌» ندارد. بنده اهل فلسفه نیستم اما به نظر می‌رسد نقدهایی که فیلسوفان و متفکران فمینیست همچون «ساندرا هاردینگ» (٣)، «نانسی هارتسوک» (۴)، «هیلاری رز» (۵) و دیگران از موضع «نظریه‌ی دیدگاه» (Standpoint Theory) بر بنیان‌های هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه‌ی اندیشه‌ی «روشنگری» و مدرنیته‌یِ اروپایی وارد کرده‌اند، می‌تواند الگویی الهام‌بخش برای نقدهای متفکرانِ مسلمان باشد.

ممکن است گفته شود مگر فمینیسم تاکنون «خدماتی» هم به اسلام داشته است؟ برای پاسخ اجمالی به این سوال کافی است متن سخنرانی‌ها و بیانیه‌های مراجع عظام تقلید در سال ۱۳۴۲ در اعتراض به لایحه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی را «تحلیل گفتمان» کرده و آنرا با متن سخنرانی‌ها و بیانیه‌های امام خمینی در آستانه‌ی انقلاب اسلامی و پس از پیروزی انقلاب مقایسه کنیم. به خاطر دارم چند سال قبل متن سخنانی از شهید آیت‌الله مطهری به نقل از «فصلنامه مطهر» در روزنامه کیهان منتشر شد که به این بحث بی ارتباط نیست. ایشان فرموده بودند:

«آیا اگر توده ای ها نیامده بودند و مسائل ماتریالیسم و دیالکتیک و … را نیاورده بودند، آقای طباطبایی پیدا می‌شد؟ اصول فلسفه و روش رئالیسم و دهها و صدها کتاب دیگر پیدا می‌شد؟ پیدا نمی شد. آیا ما و شما هیچ وقت تا حال در عمرمان فکر کرده بودیم که اصلا اسلام چه فلسفه‌ای در باب حقوق زن دارد؟ ولی وقتی کسانی آمدند و صد تا ایراد گرفتند، آن وقت تازه رفتیم و دیدیم عجب خوب شد! راجع به اقتصاد اسلامی و هر چیز دیگری هم همین طور.»

خدمات اسلام به فمینیسم هم که در ایران اظهر من الشمس است. کدام کمپین فمنیستی می تواند مدعی شود که به اندازه‌ی یکی از جملات امام خمینی در تشویق زنانِ مسلمان به مشارکت اجتماعی تأثیرگذار بوده است؟ در جامعه‌ای که قرن‌ها پرده‌نشینی و خانه‌نشینی زنان به عنوان یک ارزش مطلق و عام ترویج شده است، آیا می‌توان تأثیرِ شگرفِ تعابیرِ بی‌سابقه‌ی یک فقیه، یک مرجع تقلید، و یک رهبر سیاسی - مذهبی مانند امام خمینی را نادیده گرفت آنگاه که که می گوید: «ما مفتخریم که بانوان و زنان، پیر و جوان و خرد و کلان، در صحنه‏هاى فرهنگى‏، اقتصادى و نظامى حاضر، و همدوش مردان یا بهتر از آنان در راه تعالى و اعتلاى ‏اسلام و مقاصد قرآن کریم فعالیت دارند»؟ دویست سال دیگر هم اگر فمینیست‌های سکولار مبارزه کرده بودند نمی‌توانستند آمار دانشجویان‌ دختر شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های ایران را به ۶۵ درصد برسانند. بدون نهضت حجت‌الاسلام قرائتی و کلاس‌های سوادآموزی در مساجد و تکایا کجا آمار باسوادی زنان در ایران می‌توانست به ارقام کنونی برسد؟ در سایه‌ی همین حکومت «ولایت فقیه» بود که آمار فیلم‌های ساخته شده توسط زنان در ایران به ۲۵ درصد کل فیلم‌ها رسید، و گرنه در دموکراسیِ ایالات متحده آمریکا که این رقم بعد صد سال تازه به ۴ درصد رسیده است.

بگذارید از کتاب مشهور «دا» مثال بزنم که کاملا به این بحث مرتبط است. اگر نهضت امام خمینی نبود، کجا یک دخترِ هفده ساله‌، از یک خانواده‌ی بسیار مذهبی، آن هم از تباری کرد و بزرگ شده در خوزستان، به خود اجازه‌ می‌داد چنان گستاخ و سرکش و بی‌باک در برابر آن همه مرد، از جمله آن کماندو‌هایِ غول‌پیکرِ تربیت شده در ارتش شاهنشاهی بایستد؟ کِی می‌توانست با آن اقتدار و اراده‌ی آهنین، جواب آن همه مرد که دائم می‌گفتند «این جا، جایِ زن نیست» و «این کار، کارِ زن نیست» را بدهد و آنها را تسلیمِ منطقِ قاطعِ خود کند؟ آن دختر هفده ساله با کدام اعتماد به نفس حتی پا را از این هم فراتر گذاشته و در ملأ عام «جانشین فرمانده‌ی کل قوا» را به «خیانت» و «بی‌کفایتی» متهم می‌کند و تا پای اعدام در دادگاه صحرایی هم می‌رود؟ و این همه تازه از نتایج سحر است. بگذار از میان آن هزاران زن و دختری که پس از انقلاب اسلامی در مراکزی چون «جامعة الزهرا (س)» به تحصیلات حوزوی روی آوردند، نسل اول بانوان فقیه و مجتهد از راه برسند و زبان بگشایند...

البته در این زمینه ها دیگر خیلی نیازی به سخن گفتن «ما» نیست. فمینیست‌های منصف سکولار بعضا خودشان تحولاتی که در سایه‌ی ظهور دوباره‌ی اسلام در وضعیتِ زنانِ مسلمان پدید آمده را به رسمیت می‌شناسند و بعضا در پیش‌فرض‌های خود نیز تجدیدنظر می‌کنند. کتاب «ابعاد سیاسیِ پرهیزکاری» (Politics of Piety) (۶) که چند سال قبل توسط دانشگاه پرینستون آمریکا منتشر شد و مورد ستایش فیلسوفان فمینیستِ پرآوازه‌ای مثل «جودیث باتلر» قرار گرفت شاهدی بر این ادعا است. نویسنده این کتاب دو سال در میان تشکل‌های مذهبی زنان در مصر به عنوان یک مردم‌شناس حضور یافته و فعالیت‌های گسترده‌ی آموزشی و اجتماعی این تشکل‌های نسبتا مستقل و نوگرا را از نزدیک مشاهده‌ کرده است. مدتی نیز در دانشگاه الازهر فقه خوانده است. کتاب او بنیادهای نگرش لیبرال - سکولار به مسائلی مانند آزادی و عاملیت (agency) و سلطه را به چالش کشیده و جلوی پیش‌فرض‌های فمینیست‌های سکولار - که تحقق «عاملیتِ» زن و رهایی او و اثرگذاری سیاسی و اجتماعی او را صرفا به خروج از حدودِ نهادهایی مانند مذهب و خانواده مشروط می‌کنند - علامت سوال‌ می‌گذارد. و چه شاهدی بهتر از کتاب «دا» برای اثبات مدعای او؟ کتاب «دا» تنها اثری درباره «دفاع مقدس» نیست. این کتاب را به نظرم یک متن درسی (text book) فمینیستی هم می‌توان به حساب آورد. خوراکِ انواع و اقسام خوانش‌ها و تفسیر‌ها با بهره‌گیری از نظریه‌های نقد ادبیِ فمینیستی است. اگر فمینیست‌های سکولار منصفی داشتیم که حاضر بودند فارغ از ملاحظات سیاسی قضاوت کنند، بی‌شک حتی آنها نیز کتاب «دا» را در زمره‌ی شاخص‌ترین نمونه‌های ادبیات فمنیستی ایران قلمداد می‌کردند. آن هم ادبیاتی که «اصل» است، نه ترجمه‌ای و تقلیدی. (٧)

چند سال قبل یکی از این فمینیست‌هایِ سکولارِ منصف را در دانشگاه ناتینگهام دیدم. استاد دانشگاهی در لندن بود و دعوت شده بود تا یک سخنرانی در مورد وضعیت زنان در ایران بکند. من که او را نمی‌شناختم خود را آماده کرده بودم تا سخنانی بشنوم سرشار از واژه‌هایی همچون تجاوز، سنگسار، اعدام، شلاق، زندان، سکینه و غیره. همان گفتمانی که ظاهرا در اعتراض به تجاوز به حقوق زنان در ایران است، اما – خواسته و یا ناخواسته - توجیه‌گر و جاده‌صاف‌کن جهت تجاوزی عظیم‌تر به کل جامعه‌ی ایران – اعم از زنان و مردان و کودکان است. همان گفتمانی که گمان می‌کند – یا دست کم تا قبل از فجایع و رسوایی‌های افغانستان و عراق گمان می‌کرد – که «دموکراسی» و «حقوق بشر» را می‌توان با بمب افکن های بی- ۵۲ از ارتفاع پنجاه هزار پایی بر سر مردم ‌ریخت. اما این خانمِ استاد وقتی شروع به سخنرانی کرد، دهان من، و دهان بسیاری از حاضرین باز ماند. البته به دلایلی متفاوت! او زنی جا افتاده با موهای کوتاهِ خاکستری بود و قبل از انقلاب به انگلستان آمده بود اما در این سی سال سفرهایی تحقیقاتی متعددی به ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه داشته است. گویا دخترانش نیز در ایران بودند و از فعالین کمپین‌های حقوق زن. با این همه او تقریبا از اول تا آخر شروع کرد به تعریف و تمجید از دستاورد‌هایی که زنان ایرانی در سی سال اخیر به دست آورده‌اند و پیشرفت‌هایی که کرده‌اند و تغییرات گسترده‌ای که در وضعیت آنها پدید آمده است و قس علیهذا. البته به مشکلات و موانع هم اشاره کرد اما تحلیل کلی او این بود که موفقیت‌ها بسیار چشم‌گیر بوده است.

سخنرانی او که تمام شد دختری - که از چهره‌‌اش می‌شد حدس زد که ایرانی است - دست بلند کرد. گفتم حتما از این «خواهران اپوزیسیون» است که می‌خواهد این حرف‌ها را دروغ بخواند و آن استاد را «عامل رژیم» بنامد و از این حرف‌ها. اما گفت: «من به عنوان یک ایرانی واقعا می‌خواهم از شما تشکر کنم که برای اولین بار ...». این را گفت و ناگهان بغضش ترکید و زد زیر گریه! من هم همین‌طور مبهوت مانده بودم. بعد از مدتی با شوق خاصی ادامه داد که این اولین باری است که در «غرب» یک سخنرانی منصفانه و واقع‌بینانه درباره‌ی ایران و خصوصا وضعیت زنان ایران شنیده است. بعد از جلسه به اتفاق این دختر که - دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق بشر بود - و همسرم - که آن زمان دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی بود (٨) - نزد آن خانم استاد رفتیم و از سخنرانی‌اش تشکر کردیم. رو به آن دختر کرد و گفت: وقتی دستت را بلند کردی گفتم الان است که مثل برخی سخنرانی‌های دیگرم یکی از این طرفداران مجاهدین یا سلطنت‌طلب‌ها شروع می‌‌کند به فحش دادن به من! اما به خیر گذشت!

متاسفانه فمینیست‌هایِ سکولارِ منصف مثل او - که حقیقت را قربانی سیاست نمی‌کنند - زیاد نیستند. البته «ما» هم در این زمینه بی‌تقصیر نیستیم. وقتی «تفاوت‌»های آنها را به رسمیت نمی‌شناسیم و همه را «سر و ته یک کرباس» حساب می‌کنیم و «تر و خشک» را با هم می‌سوزانیم، طبعا باید انتظار داشته باشیم که آنها هم «تر و خشک» ما را با هم بسوزانند.

البته سیاه‌نمایی‌هایی‌ها و مطلق‌نگری‌هایی که اپوزیسون خارج از کشور در برابر مسایل ایران دارند، بی ارتباط به موقعیت شخصی آنها نیست. آنها چون «رستگاری» خودشان - یعنی پایان آوارگی و بازگشت به وطن - را تنها از طریق سرنگونی حکومت فعلی ایران میسر می‌دانند، اینگونه القا می‌کنند که «رستگاری ملت» هم تنها در سرنگونی حکومت فعلی است. طبعا این قبیل افراد نمی‌توانند بیان هیچ نقطه‌ی روشنی در کارنامه‌ی جمهوری اسلامی یا مسئولان آن را تحمل کنند، چرا که با موقعیتِ شخصی‌شان در تناقض است. و البته تناقض جالب‌تر این است که وقتی صحبت از انقلاب اسلامی می‌شود، بسیاری از همین افراد می‌گویند یکی از خطاهای بزرگ آنها دوران انقلاب این بود که در مورد سیاهی‌های حکومتِ شاه بی‌اندازه اغراق کردند و هیچ نقطه‌ی مثبتی در آن ندیدند و همه‌ی حملات خود را متوجه شخص شاه کردند و گمان کردند که با رفتن او همه‌ی مشکلات حل می‌شود!

یکی دیگر از عوارض تشخیص ندادن «تفاوت‌ها»، این است که از نقدهای متقابل برخی از این اشخاص و گروه‌ها نسبت به یکدیگر نیز غافل می شویم. نقدهای فمینیست‌های سکولار بر «روشنفکران دینی» یکی از موضوعاتی است که کمتر در کانون توجه قرار گرفته است، چرا که فرض «ما» بر این است که همه‌ی «آنها» در یک «طایفه» قرار می‌گیرند. به عنوان مثال ژانت آفاری که از پژوهشگران ایرانی و سکولار مقیم خارج از کشور است و از منظری فوکویی تاریخ جنسیت در ایران را - البته با چاشنی نگاه سیاسی خاص خود - مورد مطالعه قرار داده است، در کتاب (Sexual Politics in Modern Iran (۹ ضمن اشاره به فقدان توجه جدی به «مسائل زنان» در آثار «روشنفکران دینی» همچون عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری، برخی دیدگاه های «ذات انگارانه» این روشنفکران درباره ی زنان را مورد انتقاد قرار داده است. آفاری همچنین به ماجرای ازدواج دکتر سروش با یک دانشجوی دختر بیست و پنج ساله در اوایل دهه ی هفتاد نیز اشاره کرده و نوشته است که این ماجرا موجب سرخوردگی بسیاری از زنانِ علاقمند به آثار و افکار سروش گردید. از نظر آفاری این که سروش در حالی که هنوز از همسر اولش جدا نشده بود با یک دختر جوان ازدواج کرد، فراتر از «یک مسئله‌ی خصوصی» بوده و نشانه‌ای از یک رویه‌ی جاری در میان مردانِ روشنفکر جامعه‌ی ایران است. آنها علیرغم اظهار مخالفت با محدود شدن زنان در عرصه‌هایی مانند آموزش، کار، حقوق شهروندی و انتخاب پوشش، حاضر نیستند در مورد مسئله‌ی امتیازهای جنسی که مردان از آن بهره‌مند هستند، اظهارنظر کنند (ص ٣٢١).

------------------------

پی‌نوشت‌ها:

۱) Harrison, B. (1978) Separate Spheres. London: Croom Helm. p.67. Cited in: Benton, T. and I. Craib (2001) Philosophy of Social Science. London: Palgrave. p.144

۲) Birke, L. (1986) Women, Feminism and Biology. Brighton: Harvester Wheatsheaf. p.27. Cited in: Benton, T. and I. Craib (2001) Philosophy of Social Science. London: Palgrave. p.144

٣) Sandra Harding

۴) Nancy Hartsock

۵) Hilary Rose

۶)Mahmood, Saba (2005) Politics of piety: the Islamic revival and the feminist subject, Princton University Press, Princton, New Jersey.

٧) در آینده درباره‌ی «دا» بیشتر خواهم نوشت.

٨) در واقع بسیاری از مطالبی که در این نوشته آمده است را مدیون و مرهون همسرم هستم که در دوران تحصیلش در دانشگاه ناتینگهام در رشته‌ی جامعه‌شناسی - چه در مقطع کارشناسی ارشد و چه هم اکنون در مقطع دکترا - همواره مرا نیز از یافته‌های تحصیل و تحقیق خود، خاصه در مباحث «مطالعات زنان»، بهره‌مند کرده‌ است. البته تجربه‌ی عملی من در «بچه‌داری» و «خانه‌داری»، در ایامی که خود فارغ‌التحصیل شده و بی‌کار بودم و همسرم دانشجو بود، نیز آموزه‌های «دستِ اول» ارزشمندی در این حوزه برایم به همراه داشته است.

۹) Afari, J. (2009) Sexual Politics in Modern Iran, Cambridge University Press, Cambridge.